नागाव - रायगड जिल्ह्यातील एक ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य पर्यटनस्थळ

रायगड जिल्ह्याचा सागरी इतिहास जर कोणी लिहावयास घेतला तर तो अष्टागरांशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. प्राचीन काळी दमणगंगेपासून मुंबईपर्यंतच्या प्रदेशास शुर्पारक आणि मुंबईपासून रेवदंड्याच्या खाडीपर्यंतच्या प्रदेशास अष्टागर म्हणून ओळखले जात असे. अष्टागर म्हणजे अष्ट आगरे अर्थात आठ मुख्य स्थानके. ही अष्टाग्रे नक्की कोणती होती याबाबत अनेक मतभेद असले तरी सर्वाधिक प्रचलित मतानुसार अलिबाग, नागाव, थळ, सासवणे, अक्षी, किहीम, साखर व आवास ही गावे अष्टागरे म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ही सर्व अष्टागरे रायगड जिल्ह्यातल्या अलिबाग तालुक्यातच आहेत. अशा या अष्टागरातले एक प्राचीन गाव म्हणून नागाव प्रसिद्ध आहे. सध्या नागाव हे पर्यटकांचे नंदनवन म्हणून प्रसिद्ध असले तरी या गावास अतिशय प्राचीन असा ऐतिहासिक वारसा आहे.

नागावचे प्राचीन संस्कृत नाव नागग्राम असून, महाभारतातल्या नागसत्र यज्ञानंतर जी नागकुळे दक्षिणेत स्थलांतरित झाली आणि जी गावे वसवली, त्यापैकी नागाव हे एक गाव आहे. नागावमध्ये आजही नागवंशाच्या प्राचीन खुणा अस्तित्वात आहेत. यातील अत्यंत महत्त्वाची खूण म्हणजे दश नागांचे मंदिर, या मंदिरात नागाव गावाच्या मूळ दैवत असलेल्या दश नागांच्या मूर्त्या पहावयास मिळतात, ज्या अत्यंत प्राचीन आहेत. या लेखात आपण नागावच्या ऐतिहासिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचा सविस्तर आढावा घेऊ, तसेच येथील समुद्रकिनारा आणि पर्यटन माहिती जाणून घेऊ.

नागावचा ऐतिहासिक वारसा

नागाव हे रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक प्राचीन गाव आहे, जे अष्टागरांपैकी एक मानले जाते. अनेक प्राचीन साधनांमध्ये नागावचा उल्लेख नागुम असा सुद्धा करण्यात आला आहे. नागावमध्ये इतिहासाच्या पाऊलखुणा जागोजागी सापडतात, यापैकी महत्त्वाच्या खुणा म्हणजे नागावच्या वैभवशाली इतिहासाची साक्षी असलेली पुरातन मंदिरे: भिमेश्वर मंदिर, सिद्धिविनायक मंदिर, वंखनाथ मंदिर, नागेश्वर मंदिर, दक्षिणमुखी देवस्थान अशी यादी संपता संपणार नाही. ही सर्व मंदिरे वास्तुशास्त्राच्या दृष्टीने अतिशय अप्रतिम अशीच आहेत.

भिमेश्वर मंदिर

यापैकी भिमेश्वर हे मंदिर या मंदिरात असलेल्या १२व्या शतकातल्या शिलालेखामुळे इतिहासप्रेमींमध्ये जास्त प्रसिद्ध आहे. हा शिलालेख भिमेश्वर मंदिराच्या उत्तरेकडील दरवाज्याच्या पायरीवर कोरला असून आजही सुस्थितीत आहे. यावरील मजकूर पाहता हा ठाणे-कोकण या भागावर राज्य करणाऱ्या कुणा हंबीरराव नामक राजाच्या नावे असून, शिलालेखावरील प्रौढी प्रताप चक्रवर्ती ही अक्षरे हा शिलालेख यादवकालीन असल्याची साक्ष देतात. याशिवाय याच मंदिर परिसरात शिल्पशास्त्राचा अजब नमुना असलेल्या काही मूर्त्या सुद्धा पहावयास मिळतात. भिमेश्वर मंदिर प्राचीन असले तरी त्याचा शिवकाळात आणि पेशवेकाळात म्हणजे १७५८ साली जीर्णोद्धार करण्यात आला होता.

सिद्धिविनायक मंदिर

नागावमधील सिद्धिविनायकाचे देवस्थान तसे मुख्य मार्गावर असूनही अपरिचितच आहे. या मंदिराचे लाकडी सभागृह आता पुरते मोडकळीस आले असून फक्त गाभारा सुस्थितीत आहे. या मंदिराच्या गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वारावर एक शिलालेख कोरला असून, तो भग्नावस्थेत असल्याने पूर्णपणे वाचता येत नाही. मात्र, यावर सुस्थितीत असलेला मजकूर दर्शवितो की, प्लवंग संवत्सरात कुणा बाळभट्टाच्या नावे असलेले हे दानपत्र आहे. या शिलालेखावरील बाळभट्ट म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुरोहित, चौलचे वेदसंपन्न पुरोहित प्रभाकरभट्ट यांचे चिरंजीव बाळभट्ट असण्याची शक्यता आहे. हे बाळभट्ट सुद्धा वेदसंपन्न असून, शिवराज्याभिषेकात अनेक कार्ये त्यांनी गागाभट्टांसोबत पार पाडली होती.

वंखनाथ मंदिर

नागावमधील एक अतिशय देखणे मंदिर म्हणून वंखनाथाच्या मंदिराचे नाव घेता येईल. हे शिवमंदिर प्राचीन असले तरी आहिल्याबाई होळकरांच्या काळात म्हणजे सन १७९० मध्ये या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाल्याचे दाखले आढळतात. या मंदिरासमोरील पुष्करिणी सुद्धा अतिशय प्रेक्षणीय असून, या पुष्करिणीमधील कासवे पर्यटकांच्या आकर्षणाचा विषय आहे. या मंदिरातील नंदीची मूर्ती ही अतिशय रेखीव असून, अशा प्रकारची दुसरी मूर्ती कुठल्याही शिवमंदिरात सापडणे केवळ अशक्यप्राय गोष्ट आहे.

नागेश्वर मंदिर

नागावमधील नागेश्वर हे शिवमंदिर सुद्धा बरेच जुने असून, जानकोजी आंग्रे यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याची माहिती सापडते. या मंदिराचे वास्तुशास्त्रीय सौंदर्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व यामुळे भाविक आणि इतिहासप्रेमी येथे आकर्षित होतात.

शिवकाळातील नागाव आणि जंजिरा मोहिमा

प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध असलेल्या नागावने शिवकाळात सुद्धा राजकीय दृष्ट्या महत्त्वाच्या स्थानाची भूमिका बजावली होती. त्याकाळी शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात नागावचा समावेश होत असे व शेजारच्या चौलवर पोर्तुगीजांची सत्ता होती, तसेच पलीकडे मुरुड येथे मराठ्यांचा कट्टर शत्रू जंजिर्‍याचा सिद्दी याची सत्ता असल्याने शिवाजी महाराजांनी सिद्दीच्या ताब्यातल्या अनुक्रमे जंजिरा व उंदेरी या ठिकाणांवर काढलेल्या मोहिमांचे आरंभस्थान नागाव हेच होते.

१६७० च्या नोव्हेंबर महिन्यात शिवाजी महाराजांनी नागाव येथे १६० लहान जहाजे, १०,००० घोडदळ व २०,००० पायदळाचे सैनिक तयार ठेवून जंजिर्‍याला वेढा घालण्याच्या तयारीने जमावले होते. या सैनिकांसोबत इतर शस्त्रास्त्रांसोबत कुदळी, फावडी, पहारी इत्यादी बांधकामाची आयुधे सुद्धा होती. २४ नोव्हेंबरला या तुकडीने नागाव सोडले, मात्र २६ तारखेला महाराज अचानक माघारी वळले व आरमारास परत बोलावून काही काळातच त्यांनी खानदेश व वर्‍हाडवर स्वारी केली व प्रचंड प्रमाणात लूट मिळवली. अर्थात, नागावमधून निघालेली ही मोहीम ही महाराजांच्या राजकीय डावपेचांचाच एक भाग असण्याची शक्यता आहे, ज्यास गनिमीकावा असे प्रसिद्ध नाव आहे.

नागावचा समुद्रकिनारा

नागावचा समुद्रकिनारा सुद्धा अतिशय स्वच्छ, सुंदर व डोळ्यांचे पारणे फेडणारा असून, सभोवताली दाट सुरुबनाने वेढल्याने किनाऱ्याच्या सौंदर्यात आणखी भर पडली आहे. पुरेशी काळजी घेतल्यास या सुरक्षित अशा समुद्रकिनाऱ्यावर जलक्रीडेचा मनसोक्त आनंद लुटता येतो. नागाव समुद्रकिनारा अलिबागपासून साधारण 7 किमी अंतरावर रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग-रेवदंडा मार्गावर आहे. हा किनारा मासेमारीसाठी प्रसिद्ध असून, येथील नारळी-पोफळीच्या बागा आणि रावणमाड नावाचे विशेष ताडाचे झाड पर्यटकांचे लक्ष वेधते. समुद्रकिनाऱ्यावर बोट राइड, कायाकिंग यासारख्या जलक्रीडा उपलब्ध आहेत, आणि जवळच राहण्यासाठी कॉटेज आणि बंगले उपलब्ध आहेत.

नागाव समुद्रकिनारा हा पिकनिक आणि सुट्ट्यांसाठी लोकप्रिय आहे. येथील सुरुच्या झाडांनी वेढलेला किनारा आणि अरबी समुद्राच्या लाटांचा आनंद पर्यटकांना मोहित करतो. साताड बंदर, जे नागाव समुद्रकिनाऱ्याला लागून आहे, हे एक शांत आणि निर्मनुष्य किनारा आहे, जिथे जलक्रीडा उपलब्ध नाहीत, परंतु निसर्गरम्य वातावरण अनुभवता येते.

नागावचे सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व

गेली हजारो वर्षे नागावने आपली प्राचीन संस्कृती जपून ठेवल्याने आजही नागावमध्ये येणाऱ्या पर्यटकांना खऱ्या अर्थाने कोकणातल्या एका टुमदार गावात आल्याचा भास होतो. नागावचा स्वच्छ व सुंदर असा समुद्रकिनारा पोहण्याच्या दृष्टीने सुद्धा सुरक्षित असल्याने जलक्रीडेसाठी पर्यटक हजारोंच्या संख्येने येथे भेट देत असतात. मात्र, समुद्र पर्यटनाबरोबरच नागावमधील ऐतिहासिक वारश्याचे दर्शन जर या पर्यटकांना देता आले, तर खऱ्या अर्थाने नागावचे सांस्कृतिक व ऐतिहासिक वैभव जगासमोर येईल. सर्वांनी एकत्र येऊन त्यादृष्टीने प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.

प्राचीन काळी नागाव, चौल, रेवदंडा सारखी बंदरे युरोप, अरब तथा आफ्रिकन राष्ट्रांशी व्यापार करण्यामध्ये अग्रेसर होती, मात्र मध्ययुगातली अस्थिरता या बंदरांच्या नाशासाठी कारणीभूत ठरली. इतक्या राजकीय स्थित्यंतरातही नागाव, चौल, रेवदंडासारखी गावे आपले अस्तित्व टिकवून आहेत, ही खरे तर दैवी कृपाच म्हणायला हवी. अष्टागरांचे वैभव असलेले नागाव म्हणजे जणू ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, भाषिक, वांशिक व राजकीय ठेव्यांचे एक संग्रहालयच आहे.

नागावला कसे पोहोचाल?

नागाव हे अलिबागपासून साधारण 7-8 किमी अंतरावर आहे, आणि मुंबईपासून 100 किमी तर पुणेपासून 145 किमी अंतरावर आहे. येथे पोहोचण्यासाठी स्थानिक वाहतूक उपलब्ध आहे. रायगड जिल्ह्यातील सर्व प्रमुख शहरे आणि पर्यटन स्थळे महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC) बसांद्वारे जोडलेली आहेत. रेल्वेमार्गे येण्यासाठी पनवेल, पेन, किंवा रोहा ही जवळची रेल्वे स्थानके आहेत. विमानाने येण्यासाठी मुंबई आणि पुणे ही जवळची विमानतळे आहेत.

नागाव येथे जाण्यासाठी अलिबाग-रेवदंडा मार्गावरून रस्त्याने प्रवास करता येतो. समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत वाहनाने जाता येते, आणि जवळच गाडीतळाची सुविधा आहे. येथे राहण्यासाठी अनेक कॉटेज आणि रिसॉर्ट्स उपलब्ध आहेत, ज्यांची किंमत साधारणपणे १,५०० ते २०,००० रुपये आहे.

नागावमधील उत्सव आणि आकर्षणे

नागाव येथे मकर संक्रांती, महाशिवरात्री आणि श्रावणी सोमवार यांसारखे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. विशेषतः भिमेश्वर आणि नागेश्वर मंदिरांमध्ये या काळात भाविकांची मोठी गर्दी असते. याशिवाय, समुद्रकिनाऱ्यावरील जलक्रीडा, स्थानिक खाद्यपदार्थ आणि नारळी-पोफळीच्या बागा येथील पर्यटनाला चार चांद लावतात. जवळील आकर्षणे म्हणजे कोरलाई किल्ला, रेवदंडा समुद्रकिनारा, आणि रामेश्वर मंदिर यांचाही पर्यटकांना आनंद घेता येतो.

FAQ

1. नागाव गाव कोठे आहे?
नागाव हे रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक प्राचीन गाव आहे, जे अलिबागपासून 7-8 किमी अंतरावर आहे.

2. नागावच्या भिमेश्वर मंदिराचे वैशिष्ट्य काय आहे?
भिमेश्वर मंदिरात १२व्या शतकातील यादवकालीन शिलालेख आहे, जो इतिहासप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण आहे.

3. नागावचा समुद्रकिनारा पर्यटकांसाठी का प्रसिद्ध आहे?
नागावचा समुद्रकिनारा स्वच्छ, सुरक्षित आणि नारळी-पोफळीच्या बागांनी वेढलेला आहे. येथे बोट राइड, कायाकिंग यासारख्या जलक्रीडा उपलब्ध आहेत.

4. शिवाजी महाराजांनी नागावचा उपयोग कशासाठी केला?
शिवाजी महाराजांनी १६७० मध्ये जंजिरा आणि उंदेरीवरील मोहिमांसाठी नागावला सैन्य गोळा करण्याचे केंद्र बनवले होते.

5. नागावला पोहोचण्यासाठी कोणती वाहतूक सुविधा उपलब्ध आहे?
नागावला रस्त्याने (MSRTC बस), रेल्वेने (पनवेल, पेन, रोहा) आणि विमानाने (मुंबई, पुणे) पोहोचता येते.