उत्तर कोकणातील शिलाहार राजवंश: एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा

उत्तर कोकणाचा इतिहास शिलाहारांशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही. उत्तर कोकणास किंवा राजधानी पुरीस त्याकाळी कपर्दीद्वीप किंवा कवडीद्वीप असेही म्हणत, आणि राजधानी अर्थात पुरी (मुंबई) हीच होती. शिलाहारांचा राजवंश हा कोकणच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे, ज्याने या प्रदेशाला सांस्कृतिक आणि राजकीयदृष्ट्या समृद्ध केले. शिलाहारांची एकूण तीन घराणी होती: उत्तर कोकण शिलाहार (ठाणे, कुलाबा, मुंबई), दक्षिण कोकण शिलाहार (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग), आणि कोल्हापूरचे शिलाहार. या लेखामध्ये उत्तर कोकणातील शिलाहार राजवंशाचा इतिहास, त्यांचा सांस्कृतिक वारसा आणि कोकणच्या विकासातील योगदान यावर सविस्तर चर्चा केली आहे. हा लेख इतिहासप्रेमी आणि कोकणच्या सांस्कृतिक वैभवात रस असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरेल.

शिलाहारांचा उगम आणि आख्यायिका

शिलाहारांच्या घराण्याच्या उगमाची कथा नागांचा कोकणाशी संदर्भ दाखवते. ही तिन्ही घराणी आपणास विद्याधर राजा जीमूतवाहनाचे वंशज म्हणवीत. जीमूतवाहनाने एका नागाला वाचविण्याकरिता स्वतःचा देह एका शिलेवर बसून गरुडाला अर्पण केला होता; म्हणून या वंशाला शिलाहार (शिलेवरील गरुडाचा आहार) असे नाव पडले. ही आख्यायिका शिलाहारांच्या लेखात सापडते, जी त्यांच्या सांस्कृतिक आणि पौराणिक महत्त्वाला अधोरेखित करते. ही कथा शिलाहारांच्या पराक्रमी आणि त्यागी स्वभावाचे प्रतीक आहे, ज्यामुळे त्यांचा वारसा आजही स्मरणात राहतो.

शिलाहारांचा प्रारंभिक काळ आणि राष्ट्रकूटांशी संबंध

कपर्दीनंतर तिसऱ्या पिढीतल्या वप्पुसन्न राजाच्या (काळ: सु. 880-910) काळात राष्ट्रकूट सम्राट द्वितीय कृष्ण याने ठाणे जिल्ह्याचा उत्तर भाग मधुमती (मुहम्मद) या मुसलमान सामंताच्या ताब्यात दिला. तेथे त्याच्या तीन पिढ्या राज्य करीत होत्या, आणि त्यांची राजधानी संयान (डहाणू तालुक्यातील संजान) येथे होती. ही दोन्ही घराणी राष्ट्रकूट सम्राटांचीच मांडलिक होती; पण त्यांच्यात वारंवार खटके उडत, असे दिसते. इ.स. 974 मध्ये झालेल्या राष्ट्रकुटांच्या पतनानंतर शिलाहार अपराजिताने त्यांचा उच्छेद करून त्यांचा प्रदेश खालसा केला. हे घराणे शेवटपर्यंत राष्ट्रकूट सम्राटांशी एकनिष्ठ राहिले.

मात्र, राष्ट्रकुटांच्या पतनानंतर अपराजिताने उत्तरकालीन चालुक्य सम्राट तैलपापुढे मान न वाकवता आपल्या स्वातंत्र्याच्या निदर्शक अशा “पश्चिमसमुद्राधिपति” आणि “मांडलिकत्रिनेत्र” अशा पदव्या धारण केल्या. त्याने पुणक (पुणे), संगमेश्वर, आणि चिपळूण जिंकून घेऊन आपल्या साम्राज्याची सीमा दक्षिण कोकणात आणि घाटावर नेली. त्याच्या ताम्रपटात त्याच्या राज्याच्या सीमा पुढीलप्रमाणे सांगितल्या आहेत: उत्तरेस लाट (दक्षिण व मध्य गुजरात), दक्षिणेस चंद्रपूर (गोव्यातील चांदोर), पश्चिमेस समुद्र, आणि पूर्वेस यादव भिल्लमाच्या खानदेशातील राज्यापर्यंत. त्याने मावळच्या नृपती सिंधुराज याच्या छत्तीसगडातील स्वारीत आपला पुत्र पाठवून त्यास साहाय्य केले होते, असे पद्मगुप्ताच्या नवसाहसांकचरित काव्यावरून दिसते.

चालुक्यांशी संघर्ष आणि अपराजिताचा पराभव

चालुक्यांना अपराजिताचे सामथ्र्य सहन होणे शक्य नव्हते. तैलपाचा पुत्र सत्याश्रय याने त्याच्या प्रदेशावर स्वारी करून अपराजित राजास त्याच्या पुरी राजधानीत कोंडले. “एका बाजूस सत्याश्रयाची सेना आणि दुसऱ्या बाजूस समुद्रातले बेट पुरी यांच्या कैचीत सापडल्यामुळे अपराजिताची अवस्था जिची दोन्ही टोके जळत आहेत, अशा काठीवरील किड्यासारखी झाली.” नंतर अपराजिताला चालुक्यांचे मांडलिकत्व स्वीकारावे लागले; या मानहानीनंतर अपराजित फार काळ जगू शकला नाही.

अपराजिताच्या मागून त्याचा पुत्र द्वितीय वज्जड गादीवर आला. त्यानंतर त्याचा धाकटा भाऊ अरिकेसरी उर्फ केशिदेव गादीवर आला. अरिकेसरीने चालुक्यांचे स्वामित्व मान्य केले, पण ते भोजाला सहन न होऊन त्याने उत्तर कोकणावर स्वारी करून शिलाहार अरिकेसरी ऊर्फ केशिदेव याचा पराभव केला. अरिकेसरीनंतर त्याचे छित्तराज, नागार्जुन, आणि मुम्मुणिराज असे तीन भाऊ एकामागून एक गादीवर आले.

छित्तराज आणि मुम्मुणी यांचे योगदान

छित्तराजाच्या कारकीर्दीत कदंब नृपती षष्ठदेव याने कवडीद्वीप जिंकले. तसेच कोल्हापूरच्या गोंक राजानेही अपराजितचा पराभव करून “कोकणाधिपति” अशी पदवी धारण केली. छित्तराजाने अंबरनाथ येथील शिवालय बांधण्यास प्रारंभ केला, ते मुम्मुणीने पूर्ण केले. तेथे त्याचा सन 1060 चा शिलालेख सापडला आहे. मुम्मुणीच्या कारकीर्दीत शिलाहार आणि कदंब यांचा वैवाहिक संबंध जुळून आला. मुम्मुणीने (सन 1045-70) कदंब द्वितीय षष्ठदेव याचे स्वागत करून त्याला आपली कन्या अर्पण केली.

मुम्मुणीच्या नंतर गूहल्लाने उत्तर कोकणावर स्वारी केली. यात त्याला कोणा एक अरब मुस्लिम अधिपतीचे साहाय्य झालेले दिसते. त्याने देश उद्ध्वस्त करून कोकणातल्या जनतेचा छळ केला; पण पुढे नागार्जुनाचा मुलगा अनंतदेव याने यवन आक्रमकांना हाकलून लावले. अनंतदेव राजाचा ताम्रपट खारेपाटण येथे सापडला असून, त्याने आपल्या मंत्र्यांच्या म्हणजे महाप्रधान दुर्ग श्रेष्ठींचे पुत्र भवन श्रेष्ठी आणि त्यांचे भाऊ धर्मश्रेष्ठी यांच्या मालवाहू जहाजांस नागोठणे, चौल, ठाणे, आणि सोपारा या बंदरांमध्ये करमाफी दिल्याचा उल्लेख आहे. ही करमाफी फक्त त्यांनाच नव्हे, तर त्यांचे पुत्र आणि नातू श्रेष्ठी पनम, श्रेष्ठी कुडकल, श्रेष्ठी मलय, आणि इतर अनेक लोकांनासुद्धा लागू होती.

अनंतदेव आणि कदंब यांच्यातील संघर्ष

अनंतपालाच्या कारकीर्दीच्या अखेरीस शिलाहारांचा परत गोव्याच्या कदंबाशी झगडा उत्पन्न झाला. या झगड्यात कदंब नृपती जयकेशी याने उत्तर कोकणावर स्वारी करून अनंतदेवास ठार मारले आणि उत्तर कोकण आपल्या ताब्यात घेतले. अनंतदेवाचा मुलगा अपरादित्य यांच्या काळात मोठी दैन्यावस्था आली होती. कदंबाच्या स्वारीच्या वेळी आजूबाजूचे मांडलिक त्यास जाऊन मिळाले, यामध्ये काही अरब मांडलिकांचासुद्धा समावेश होता.

एका शिलालेखामध्ये त्याचे पुढीलप्रमाणे वर्णन केले आहे: “छित्तुक नामक असुराने कोकणावर स्वारी केली, त्यावेळी मांडलिक त्याला जाऊन मिळाले. धर्माचा नाश झाला, वृद्धांचा छळ झाला. प्रजाजन जिर्णशिर्णी झाले व राष्ट्राची कीर्ती धुळीला मिळाली. तथापि न डगमगता अपरादित्य घोड्यावर स्वार होऊन एकटा रणांगणात घुसला आणि आपल्या बाहुबलाच्या आणि तरवारीच्या योगे त्याने शत्रूचा नि:पात केला.” अपरादित्य हा अतिशय पराक्रमी आणि न्यायी राजा होता, आणि सर्व कलांचा अधिपती होता. तो स्वतः लेखक असून त्याने याज्ञवल्क्य स्मृतीवर “अपारर्कटिका” नामक ग्रंथ लिहिला होता, जो आजही काश्मिरमध्ये प्रमाण मानला जातो. अपरादित्याने आपले वकील तत्कालीन राजांच्या दरबारी नेमले होते. मंखाच्या श्रीकंठचरितामध्ये अपरादित्याने काश्मिरच्या जयसिंग दरबारी नेमलेल्या तेज:कंठ या दूताचा उल्लेख आहे. मंखाने आपले श्रीकंठचरित काव्य सादर केले, तेव्हा कुंकणाधिपती अपरादित्याचा दूत म्हणून तेज:कंठ हा उपस्थित होता.

शिलाहारांचा अंत आणि यादवांचा उदय

अपरादित्यानंतर त्याचे दोन पुत्र मल्लिकार्जुन आणि हरिपाल गादीवर आले. या काळात कुमारपाल चालुक्याची स्वारी कोकणावर झाली असल्याचे दिसून येते. यानंतर द्वितीय अपरादित्य, द्वितीय केशिदेवराय, आणि शेवटी सोमेश्वर गादीवर आला. सोमेश्वर हा उत्तर कोकण शाखेचा शेवटचा शिलाहार होता. याच्या काळात देवगिरीच्या यादवांची सत्ता प्रबळ होत होती. यादव नृपती कृष्ण याने उत्तर कोकणावर स्वारी केली होती, मात्र यादवांना फार काही फायदा झाला नसल्याचे दिसून येते.

मात्र, कृष्णाचा लहान भाऊ महादेव याने परत एकदा कोकण मोहीम उघडली आणि मोठ्या हत्तींच्या तांड्यासह कोकणावर हल्ला केला. प्रथम महादेवाने स्थानक म्हणजे ठाणे या राजधानीवर हल्ला केला. येथे सोमेश्वराचा पराभव होऊ लागल्याचे दिसू लागताच, त्याने समुद्रात स्थित असलेल्या पुरीचा म्हणजे मुंबईचा आसरा घेतला, जी शिलाहारांची पूर्वीची राजधानी होती. मात्र, तिची भौगोलिक रचना ही (द्वीपांची) बेटांची असल्याने शत्रूने हल्ला केल्यास निसटण्यासाठी मार्ग उपलब्ध होत नसत, कारण ती तीनही बाजूंनी समुद्राने वेष्टित होती. तिला शिलाहारांनी दुसरी राजधानी बनवले होते. सोमेश्वराने पुरीचा आश्रय घेतल्यावर झालेल्या तुंबळ सागरी युद्धात सोमेश्वर जहाजासहित बुडून मरण पावला, आणि तब्बल चारशे वर्षे कोकणावर राज्य केलेले शिलाहार साम्राज्य नष्ट झाले.

शिलाहारांचा सांस्कृतिक आणि सामाजिक वारसा

शिलाहारांनी कोकणाचा सर्वांगीण विकास केला. येथे सध्या दिसून येणारी अनेक मंदिरे ही शिलाहारकालीन आहेत. शिलाहारांनी बौद्ध, जैनांसहित सर्व पंथांना उदार आसरा दिला, ज्यामुळे कोकणात सांस्कृतिक समन्वय आणि समृद्धी निर्माण झाली. अंबरनाथ येथील शिवालय आणि इतर अनेक स्थापत्यकृती शिलाहारांच्या कलात्मक आणि धार्मिक योगदानाचा पुरावा आहेत. त्यांनी नागोठणे, चौल, ठाणे, आणि सोपारा यांसारख्या बंदरांना व्यापारी आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून विकसित केले. अपरादित्याने लिहिलेला “अपारर्कटिका” हा ग्रंथ त्यांच्या बौद्धिक सामर्थ्याचा द्योतक आहे, जो आजही काश्मिरात मान्यता पावतो.

उत्तर कोकणातील शिलाहार राजवंश हा कोकणच्या इतिहासाचा एक अभिन्न भाग आहे. कपर्दीद्वीप किंवा पुरी (मुंबई) येथील त्यांच्या राजधानीपासून ते दक्षिण कोकण आणि घाटावरील विस्तारापर्यंत, शिलाहारांनी आपल्या पराक्रमी कारकिर्दीने आणि सांस्कृतिक योगदानाने कोकणला समृद्ध केले. जीमूतवाहनाची आख्यायिका, राष्ट्रकूट आणि चालुक्यांशी संघर्ष, आणि यादवांमुळे साम्राज्याचा अंत यामुळे शिलाहारांचा इतिहास रोमांचकारी आहे. अंबरनाथचे शिवालय, करमाफीचे ताम्रपट, आणि अपारर्कटिका यांसारख्या ग्रंथांमुळे त्यांचा वारसा आजही जिवंत आहे. या लेखामध्ये उत्तर कोकणातील शिलाहार राजवंशाचा सविस्तर आढावा घेतला आहे, जो इतिहास आणि संस्कृतीप्रेमींसाठी प्रेरणादायी आहे.