छत्रपती संभाजी महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेली अष्टप्रधान मंडळ व्यवस्था स्वराज्याच्या प्रशासनाचा कणा होती. ही परंपरा छत्रपती संभाजी महाराजांनीही पुढे चालू ठेवली आणि त्यांच्या कारकिर्दीत ही व्यवस्था अधिक प्रभावीपणे विकसित केली गेली. अष्टप्रधान म्हणजे आठ प्रमुख मंत्री, ज्यांच्याकडे राज्याच्या विविध विभागांची जबाबदारी असते. छत्रपती संभाजी महाराज हे शूर, कर्तबगार आणि अभ्यासू शासक होते. त्यांना प्रशासन, युद्धनीती, न्याय, वाकपटुता आणि धोरणशास्त्राचा उत्तम अभ्यास होता. त्यामुळे त्यांच्या अष्टप्रधान मंडळात नेमलेल्या व्यक्तीही तितक्याच कुशल, विश्वासार्ह व प्रभावशाली होत्या.

या लेखात आपण छत्रपती संभाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळातील प्रमुख व्यक्ती व त्यांच्या कार्याचा आढावा घेणार आहोत.

अष्टप्रधान मंडळातील पदे

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात खालील आठ प्रमुख पदांचा समावेश होता:

1. पेशवा (मुख्य प्रधान)

2. अमात्य (मुजुमदार)

3. सुरनीस (सचिव)

4. सुमंत (डबीर)

5. सरसेनापती

6. दानाध्यक्ष (पंडितराव)

7. वाकनीस

8. मुख्य न्यायाधीश

१. पेशवा (मुख्य प्रधान)

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळातील अनुभवी मुख्य प्रधान मोरोपंत पिंगळे सुरुवातीस छत्रपती संभाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात मुख्य प्रधान पदावर  होते. परंतु संभाजी महाराजांविरोधातील कटात सहभागी असल्याच्या कारणामुळे त्यांना पदच्युत करण्यात आले. त्यानंतर त्यांचे पुत्र निळोपंत मोरोपंत पिंगळे यांना मुख्य प्रधान पद देण्यात आले. निळोपंत हे प्रशासनात तितकेच कुशल होते आणि त्यांनी राज्यकारभाराच्या अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या.

२. अमात्य (मुजुमदार)

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आरंभीच्या काळात रघुनाथ नारायण हे अमात्य पदावर होते. अण्णाजी दत्तो यांच्या सचिव पदावरून पदच्युत केल्यानंतर रघुनाथ नारायण यांना अमात्यपद देण्यात आले. काही काळ रघुनाथ नारायणही कैदेत गेले होते, पण सुटकेनंतर पुन्हा त्यांनी हे पद सांभाळले. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे पुत्र नारायण रघुनाथ यांना ही जबाबदारी देण्यात आली. काही काळ खंडेराव पानसंबळ यांनीही हे पद सांभाळले.

३. सुरनीस (सचिव)

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळातील सचिव अण्णाजी दत्तो यांच्याकडे सुरुवातीस हे पद होते, पण कटकारस्थान उघड झाल्यावर त्यांना पदच्युत करून आबाजी सोनदेव यांना सचिव करण्यात आले. आबाजींच्या मृत्यूनंतर रामचंद्र नीलकंठ, आणि पुढे शंकराजी नारायण (भोरच्या पंतसचिव घराण्याचे संस्थापक) यांनी हे पद भुषवले. शंकराजी नारायण हे चाणाक्ष, मुत्सद्दी व विश्वासार्ह सचिव म्हणून ओळखले जातात.

४. सुमंत (डबीर)

विदेश व्यवहार, राजनैतिक पत्रव्यवहार व मुत्सद्देगिरीचे काम सुमंत पाहत असे. जनार्दन हणमंते हे शिवाजी महाराजांच्या काळापासून या पदावर होते आणि संभाजी महाराजांच्या कारकीर्दीतही त्यांनी हेच पद सांभाळले. त्यांच्यानंतर वासुदेव जनार्दन आणि मग बाळकृष्ण वासुदेव यांनी सुमंतपदाची जबाबदारी पार पाडली.

५. सरसेनापती

शिवाजी महाराजांच्या काळापासून हंबीरराव मोहिते हे सरसेनापती होते आणि संभाजी महाराजांच्या संपूर्ण कारकीर्दीतही हे पद त्यांच्याकडेच होते. त्यांनी संभाजी महाराजांविरोधातील कट उधळून लावला आणि अनेक लढायांमध्ये पराक्रम गाजवला. १६८७ साली वाई येथे मुघलांशी युद्ध करताना त्यांना वीरमरण आले. त्यांच्यानंतर मालोजी घोरपडे हे सरसेनापती झाले.

६. दानाध्यक्ष (पंडितराव)

शिवाजी महाराजांच्या काळात मोरेश्वर पंडित हे दानाध्यक्ष होते आणि संभाजी महाराजांच्या काळातही तेच ही जबाबदारी पार पाडत होते. काही साहित्यिक पुराव्यांनुसार केशव पंडित हे देखील दानाध्यक्ष होते. हे पद धार्मिक अनुष्ठान, दानधर्म, वेदशास्त्र आणि विद्वानांना सन्मान देण्याशी संबंधित होते.

७. वाकनीस

राज्याच्या सर्व पत्रव्यवहारावर व दरबारातील इतिवृत्ताच्या नोंदीवर वाकनीस लक्ष ठेवत असे. दत्ताजी त्रिमल हे शिवाजी महाराजांच्या काळात वाकनीस होते. संभाजी महाराजांच्या कारकीर्दीतही त्यांनी ही जबाबदारी यथार्थपणे पार पाडली. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे पुत्र रामचंद्र दत्ताजी यांनी मुतालिक म्हणून काम पाहिले.

८. मुख्य न्यायाधीश

प्रल्हाद निराजी हे मुख्य न्यायाधीश होते. त्यांच्या नावे लिहिलेल्या पत्रांवरून ते काही काळ मुख्य प्रधान पदही सांभाळत होते, असे दिसून येते. त्यांचे निवाडे व निर्णय कविलकलश यांच्यामार्फत अमलात आणले जात असत.

अष्टप्रधान मंडळाचे महत्त्व

अष्टप्रधान मंडळ ही केवळ संस्था नव्हती, तर ती एक सशक्त, जवाबदार व कार्यक्षम प्रशासन व्यवस्था होती. संभाजी महाराजांनी या मंडळात विश्वासार्ह, निष्ठावान आणि कर्तबगार व्यक्तींना स्थान दिले होते. त्यांनी सत्ता केंद्रीकरण टाळून योग्य व्यक्तींवर जबाबदारी सोपवली, हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक होते.

संभाजी महाराज यांचा राज्यकाल सततच्या लढाया, मुघलांचे आक्रमण, आणि अंतर्गत कट-कारस्थानांनी भरलेला होता. तरीही महाराजांच्या समन्वयामुळे प्रशासन सुरळीत चालू राहिले. त्यांनी धर्म, नीती, आणि राष्ट्रहित यांचा समतोल राखणारी राज्यव्यवस्था उभारली.

संभाजी महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ म्हणजे एका सशक्त प्रशासनाची व्याख्या होती. प्रत्येक मंत्र्याचे कार्यक्षेत्र ठरलेले होते आणि त्या-त्या पदावरील व्यक्तीने त्यांच्या कर्तव्यात पूर्ण निष्ठा व प्रामाणिकपणा दाखवला. हे मंडळ स्वराज्याच्या प्रशासनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते.

संभाजी महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ हे आधुनिक काळात "कॅबिनेट" व्यवस्थेचे आद्य रूप मानले जाऊ शकते. त्यांची ही दूरदृष्टी, आणि कुशल प्रशासन हे मराठा साम्राज्याच्या भक्कम पायांपैकी एक ठरले.