शिवराई नाण्यांची एक अज्ञात टांकसाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ पराक्रमी राजा नव्हते, तर संगणकीय नियोजनशास्त्र, अर्थकारण व प्रशासनाची जाणीव असलेले आधुनिक युगाचे धोरणकर्ते होते. स्वराज्य घडवताना त्यांनी केवळ किल्ले जिंकले नाहीत, तर एक स्वायत्त आर्थिक व्यवस्थाही निर्माण केली. याच व्यवस्थेचा एक अनमोल भाग म्हणजे – स्वतःच्या राज्याचे चलन.

शिवाजी महाराजांची आर्थिक दूरदृष्टी – चलन निर्मितीचा आरंभ

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६४ साली सुरत स्वारीनंतर, स्वराज्यासाठी स्वतंत्र चलन असावे ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणली. त्या काळी भारतात मुघल आणि इतर परकीय सत्तांचे चलन प्रचलित होते, परंतु स्वराज्याची ओळख स्वतंत्र नाण्यांमुळे ठसठशीत होणार होती, याची जाणीव महाराजांना होती.

१६७४ साली राज्याभिषेकानंतर हे चलन अधिक प्रमाणात तयार होऊ लागले आणि पुढे तब्बल १८३० पर्यंत शिवराई आणि होन या नाण्यांचा प्रभाव टिकून राहिला.

शिवराई आणि होन – स्वराज्याच्या चलनव्यवस्थेचे आधारस्तंभ

शिवराई ही तांब्याची नाणी असून सामान्य व्यवहारात वापरली जात, तर होन हे सोन्याचे नाणे होते, जे अधिक मूल्यवान व्यवहारात वापरले जात. दोन्ही नाण्यांवर खास ओळख निर्माण करणारे शब्द असायचे – एका बाजूला "श्री राजा शिव" आणि दुसऱ्या बाजूला "छत्रपती".

या नाण्यांमध्ये काही वेळा “श्री” आणि “राजा शिव” यामध्ये एक किंवा दोन आडव्या रेघा असत. ज्या नाण्यांमध्ये दोन रेघा असायच्या, त्यांना “दुदांडी शिवराई” असे म्हटले जात असे. ही नाणी विशेषतः शाहू महाराजांच्या काळात प्रसिद्ध होती.

टांकसाळ – स्वराज्याच्या नाण्यांची जन्मभूमी

जसजसे स्वराज्य विस्तारत गेले, तसतशा विविध ठिकाणी टांकसाळी (मिंट) स्थापण्यात आल्या. प्रारंभी हे सरकारी ताब्यात होत्या, परंतु छत्रपती शाहू महाराजांनी व्यापार आणि आर्थिक विस्तारास चालना देण्यासाठी टांकसाळीचे खाजगीकरण करण्याचा निर्णय घेतला. यामुळे टांकसाळ मक्तेदारी प्रणाली निर्माण झाली.

नागोठण्याची अज्ञात टांकसाळ – इतिहासातील दुर्लक्षित दुवा

अशा टांकसाळांपैकीच एक टांकसाळ होती कोकणातील नागोठणे येथे. आज जिथे फारशी माहिती उपलब्ध नाही, अशा या टांकसाळीचा उल्लेख मात्र काही समकालीन दस्तऐवजांत मिळतो.

१७४४ सालचा ऐतिहासिक कौल – टांकसाळ मक्त्याचा पुरावा

छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात, नानासाहेब पेशवे (बालाजी बाजीराव) हे पेशवे पदावर होते. त्या काळात बाळाजी बापूजी या गृहस्थास नागोठणे येथे शिवराई नाण्यांची टांकसाळ चालवण्याचा मक्ता दिला गेला.

या करारानुसार:

• दहामाशी वजन असलेली शिवराई नाणी तयार करावी.

• जर नाणे वजनाने कमी झाले, तर गुन्हेगारी कार्यवाही होईल.

• मक्त्याचा कालावधी तीन वर्षांचा होता.

• सरकारसाठी ठराविक रक्कम हप्त्यांमध्ये माघ, वैशाख, श्रावण, कार्तिक महिन्यांत भरावी लागणार होती.

याचे कौलपत्र पुढीलप्रमाणे होते:

"बाळाजी बापूजी यांस कौल लिहून दिला की कसबे नागोठणे येथे टांकसाळ घालून दहामाशी पैसा करणे. दसमाशी पैसा झाला तर उत्तमच झाले. उणा पैसा झाला तर गुन्हेगारी घेतली जाईल… सालमजकूर पन्नास व सन सीत पाऊणशे व सन सबा शंभर रुपये याप्रमाणे मक्ता तिसाला करार केला असे."

नागोठण्याची टांकसाळ किती काळ सक्रिय होती?

या टांकसाळीचा प्रारंभ १७४५ साली झाला. मात्र ती किती काळ सक्रिय होती याचा नेमका पुरावा मिळत नाही. पुढे रघुनाथराव पेशवे यांच्या रोजनिशीत, आनंदवल्ली येथे नवीन टांकसाळ स्थापनेबाबतचा उल्लेख आहे. त्यात ते नमूद करतात की "नागोठण्यात पूर्वी अशा प्रकारची टांकसाळ होती", यावरून १७६७ पूर्वीच नागोठण्याची टांकसाळ बंद पडली असावी असे स्पष्ट होते.

टांकसाळींचा व्यापारी व सामाजिक महत्त्व

या खाजगी टांकसाळींनी फक्त अर्थव्यवहार सुलभ केले नाहीत, तर त्या त्या प्रांतातील सामाजिक प्रतिष्ठेचे व व्यापारिक सक्षमीकरणाचे केंद्र ठरल्या. बाळाजी बापूजींसारखे स्थानिक सत्ताधीश या माध्यमातून स्वराज्याच्या आर्थिक यंत्रणेचा भाग बनले.

शिवराई नाण्यांचे महत्त्व – केवळ चलन नाही, तर इतिहासाचा दस्तऐवज

शिवराई नाणी आज फक्त नुमिझमॅटिक (नाणाशास्त्रज्ञां) साठी संग्रहणीय वस्तू नाहीत, तर त्या स्वराज्याच्या शिस्तबद्ध व्यवस्थेचे अद्वितीय प्रतीक आहेत. या नाण्यांवरून आपण त्या काळातील लिपी, भाषा, वजनमान, आर्थिक धोरण आणि राजकीय विचार यांचे अनेक पैलू समजू शकतो.

नागोठण्यासारख्या टांकसाळींचा पुनर्शोध – भविष्यासाठी अभ्यासाचा विषय

आजही अनेक प्राचीन दस्तऐवज, वाड्मय, बखरी, पेशव्यांची पत्रे, आणि नाणे संकलकांच्या संग्रहांमध्ये अशा टांकसाळींचे उल्लेख सापडतात. हे इतिहासाच्या विस्मृतीत गेलेले पान पुन्हा उजेडात आणण्यासाठी इतिहासप्रेमींनी, संशोधकांनी आणि स्थानिक प्रशासनांनी पुढाकार घेणे आवश्यक आहे.

टांकसाळीचा इतिहास म्हणजे स्वराज्याची स्पंदने

ही गोष्ट केवळ एका छोट्याशा गावात चालवलेल्या टांकसाळीची नाही, तर मराठा साम्राज्याच्या आर्थिक स्वावलंबनाचा गौरवशाली दस्तऐवज आहे.

नागोठण्याची ही टांकसाळ केवळ तांब्याची नाणी घडवत नव्हती – ती स्वराज्याच्या स्वतंत्र अस्मितेचा आवाज तयार करत होती. म्हणूनच अशा अज्ञात, दुर्लक्षित टांकसाळींचा इतिहास पुन्हा उजेडात आणणे हे आपले कर्तव्यच आहे.