त्रिशुंड गणपती – पुणे शहरातील एक अद्भुत देवस्थान

पुणे शहरास "संस्कृतीची राजधानी" म्हटले जाते, पण जर याला अलिबाबाची गुहा असे उपमा दिले, तरी ते चुकीचे ठरणार नाही. कारण, शहराच्या प्रत्येक गल्लीबोळात, प्रत्येक पेठेत आणि जुन्या वाड्यांच्या कुशीत असंख्य अद्भुत, चकित करणारी पर्यटनस्थळे दडलेली आहेत. यापैकी काही ठिकाणे अतिशय प्रसिद्ध झाली आहेत, मात्र अजूनही काही ठिकाणे अशी आहेत की ज्यांचा महिमा पुणेकरांना माहीत असला, तरी बाहेरील पर्यटकांपर्यंत तो पोहोचलेला नाही. अशाच स्थळांपैकी एक म्हणजे सोमवार पेठेतील त्रिशुंड गणपती मंदिर.

सोमवार पेठ – पुण्याचा ऐतिहासिक भाग

सोमवार पेठ ही पुण्याच्या मध्यवर्ती भागातील एक अत्यंत जुनी आणि ऐतिहासिक पेठ. पूर्वी या पेठेस शाहुपुरा असेही म्हणत. इथे पूर्वी श्रीमंत सावकार, धार्मिक गोसावी आणि प्रतिष्ठित मंडळी वास्तव्यास असत, व आजही त्यांची वंशपरंपरा येथे टिकून आहे. सोमवार पेठेत नागेश्वर, नरपतगिरी आणि त्रिशुंड अशा अनेक मंदिरांचा वास आहे. मात्र, यापैकी त्रिशुंड गणपतीचे मंदिर हे आपल्या अद्वितीय स्थापत्यशैलीसाठी आणि धार्मिक वैशिष्ट्यासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे.

त्रिशुंड गणपती मंदिराचा स्थापत्य वैभव

सोमवार पेठेतील गोसावीपुरा भागात वसलेले हे मंदिर संपूर्ण पाषाणात उभारले गेले आहे. मंदिराच्या भिंतींवर, दरवाज्यांवर आणि महिरपांवर कोरलेली शिल्पे पाहताना आपण जणू शिल्पकलेच्या संग्रहालयात फिरत आहोत असे वाटते. स्थापत्यशास्त्र आणि शिल्पकलेचा संगम असलेल्या या मंदिराची उभारणी अंदाजे १८व्या शतकात झाली असावी.

१७६६ सालच्या एका पत्रात याचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो:
"बैरागी हिंदुस्थानातून विष्णू व गणपतीची मूर्ती घेऊन आले. मूर्ती फार चांगल्या याजकरिता घेतल्या. गणपतीस तुमचे नावाची अक्षत लावली. विष्णू मूर्ती फार चांगली त्यास लहानसे देऊळ बांधून पुष्पवाटिका करावी असे मानस..."

शिल्पांचा अप्रतिम मेळावा

मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर आपले लक्ष वेधून घेणारी अनेक शिल्पे दिसतात. मुख्य दरवाज्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. तसेच, दोन्ही बाजूंना साखळदंडात बांधलेल्या गेंड्यांची शिल्पे असून, त्यांना घेऊन जाणारे शिपाई स्पष्ट दिसतात. दरवाज्याच्या वर गणेशाचे रेखीव शिल्प कोरलेले आहे.
याशिवाय, मंदिरभर पसरलेली शेकडो शिल्पे ही स्थापत्याचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी खजिनाच आहेत.

दुर्मीळ त्रिशुंड गणेशमूर्ती

मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर आपण त्रिशुंड विनायकाची मूर्ती पाहतो. "त्रिशुंड" म्हणजे तीन सोंडा असलेले गणपती. महाराष्ट्रात अशा प्रकारच्या गणेशमूर्ती फारच दुर्मीळ आहेत. गणपतीच्या डाव्या मांडीवर देवीची स्थापना असल्याने या मूर्तीचा गाणपत्य संप्रदायाशी संबंध असावा, असा अभ्यासकांचा कयास आहे.

ही मूर्ती चौरंगावर बसलेली आहे आणि खाली मोर असल्याने तिला त्रिशुंड मयुरेश असेही संबोधले जाते.

गाभाऱ्याखालील रहस्यमय तळघर

मुख्य गाभाऱ्याखाली तळघर आहे. तिथे पाण्याचा हौद आणि गोसावी महाराजांची समाधी असल्याचे मानले जाते. वैशिष्ट्य म्हणजे, मुख्य गर्भगृहातील गणेशमूर्तीला जेव्हा अभिषेक केला जातो, तेव्हा ते पाणी थेट समाधीवर झिरपते.

या तळघरातील पाणी १२ महिने कायम असते. त्याचा स्रोत शोधताना कळते की, पूर्वी कात्रजच्या तलावातून पुण्यात येणाऱ्या पाण्याची एक शाखा या मंदिरात आणली होती आणि संपूर्ण परिसराची पाण्याची गरज या हौदातून भागवली जात असे.

त्रिशुंड गणपती मंदिरातील इतर मूर्ती

मंदिरात फक्त त्रिशुंड गणपतीच नाही, तर विष्णू आणि लक्ष्मीच्या मूर्ती सुद्धा आढळतात. यामुळे मंदिराचा धार्मिक विस्तार आणि श्रद्धेचा व्याप्ती अधिक स्पष्ट होते.

त्रिशुंड गणपती मंदिराचा अभ्यास का महत्त्वाचा?

हे मंदिर केवळ एक देवस्थान नसून, स्थापत्य, शिल्पकला, इतिहास आणि धार्मिक परंपरांचा संगम आहे. इतक्या अद्वितीय मूर्ती, दुर्मीळ त्रिशुंड स्वरूप, तळघरातील रहस्यमय पाणी आणि स्थापत्याची अप्रतिम शैली – यामुळे या मंदिराचा सखोल अभ्यास होणे गरजेचे आहे. भविष्यात नवा इतिहास आणि माहिती उलगडण्याची शक्यता नक्कीच आहे.

पर्यटकांसाठी मार्गदर्शन

पुण्यातील सोमवार पेठेत पोहोचणे अगदी सोपे आहे. शहरातील कोणत्याही भागातून बस, ऑटो किंवा रिक्षाने येथे सहज पोहोचता येते. मंदिराला भेट देताना त्याचे स्थापत्य आणि शिल्पे नीट पाहण्यासाठी पुरेसा वेळ काढावा. छायाचित्रण करताना मूर्तींची व शिल्पांची हानी होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

त्रिशुंड गणपती मंदिर हे पुण्यातील एक अद्वितीय धार्मिक व स्थापत्यवैभव असलेले ठिकाण आहे. दुर्मीळ तीन सोंडांचा गणपती, गूढ तळघर, शिल्पकलेचा अप्रतिम खजिना आणि इतिहासाच्या पाऊलखुणा – हे सर्व मिळून हे ठिकाण पुण्यातील अवश्य भेट देण्याजोग्या स्थळांपैकी एक बनते.

पुण्यात येणाऱ्या प्रत्येकाने या मंदिरास भेट देऊन, केवळ देवदर्शनच नव्हे तर, आपल्या पूर्वजांनी उभारलेल्या स्थापत्य वारशाचा जवळून अनुभव घ्यावा हीच अपेक्षा.