महायोद्धा येसाजी कंक यांची हत्तीशी झुंज

6 जून 1674 साली छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. यानंतर 1677 साली त्यांनी अत्यंत महत्वाकांक्षी अशा दक्षिण दिग्विजय मोहिमेस सुरुवात केली. मोहिमेच्या सुरुवातीस त्यांनी भाग्यनगरच्या कुतुबशाहाची भेट मिळवून त्याचा पाठिंबा मिळवला. या भेटी दरम्यान एक घटना घडली, ज्यामुळे कुतुबशहास शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यांच्या ताकदीची प्रचिती आली. झाले असे की, एक दिवस शिवाजी महाराज व गोवळकोंड्याचा बादशाह यांची चर्चा सुरु असताना कुतुबशहाने महाराजांना सहज विचारले की, आपल्या सैन्यात किती हत्ती आहेत? यावर महाराज म्हणाले की माझ्याकडे सध्या अकरा हत्ती आहेत. कुतुबशहा महाराजांचे उत्तर ऐकून म्हणाला की, आपला एखादा हत्ती आमच्या हत्तीसोबत लढू शकेल का? यावेळी महाराजांनी आत्मविश्वासाने उत्तर दिले, खात्रीने लढू शकेल! या संभाषणाने येसाजी कंक यांच्या पराक्रमाची पायाभरणी झाली.

येसाजींचा पराक्रम

यानंतर कुतुबशहाने एक मोठा हत्ती महालाच्या चौकासमोर आणला. महाराजांनी डोळ्यांनीच येसाजी कंक यांना खुणावले आणि येसाजी एका हातात वाघनखे आणि एका हातात पट्टा घेऊन तयार झाले आणि महाराजांना व बादशहास मुजरा करून त्यांनी चौकात सिंहासारखी उडी मारून प्रवेश केला. अचानक समोर हत्यारबंद माणूस आल्याचे पाहून मदमस्त हत्ती चवताळून उठला आणि येसाजींच्या अंगावर धावून गेला. हत्ती एकदम जवळ आला, त्यावेळी येसाजी अत्यंत चपळाईने हत्तीच्या पोटाखाली शिरले आणि हत्तीच्या वळवळणाऱ्या सोंडेवर वाघनखांचा एक वार केला आणि तेवढ्याच चपळाईने हत्तीच्या खालून बाहेर निघून हत्तीच्या समोर पुन्हा उभे राहिले. येसाजींच्या या चपळतेने उपस्थित सर्वजण थक्क झाले.

सोंडेवर झालेल्या वाराने अधिकच चवताळलेला हत्ती पुन्हा येसाजींच्या अंगावर धावून गेला. मात्र यावेळीही येसाजींनी पुन्हा एकदा हत्तीच्या खाली शिरून त्याच्या सोंडेवर वाघनखांचा वार केला. असे सलग तीन वेळा झाल्यावर हत्ती चिर्रर्र असा आवाज करून बाजूला झाला. यानंतर हत्तीच्या सोंडेस दांडपट्टा बांधण्यात आला व यानंतर हत्तीने येसाजींच्या शरीरावर दांडपट्ट्याचे वार करण्याचे प्रयत्न सुरु केले. येसाजींनी अतिशय वेगाने हत्तीचे हे सर्व वार चुकवले आणि हत्तीची शेपूट पकडून त्यांनी हत्तीच्या पाठीवर चढून त्याच्या मानेवर जाऊन उभे राहिले. हत्तीच्या मानेवर चढून त्यांनी वाघनखांनी हत्तीस बेजार करणे सुरु केले आणि आपल्या हातातील दांडपट्ट्याचा एकच वार हत्तीच्या सोंडेवर केला आणि हत्तीची सोंड तुटून खाली पडली. येसाजींच्या या अतुलनीय शौर्याने आणि बुद्धिमत्तेने संपूर्ण चौकात उपस्थित असलेल्या लोकांना आश्चर्याचा धक्का बसला.

कुतुबशहाचे कौतुक आणि येसाजींची स्वामीनिष्ठा

येसाजींचा पराक्रम पाहून कुतुबशहा व दरबारातील सर्वांनी त्यांचे खूप कौतुक केले व शिवाजी महाराजांच्या माणसांच्या पराक्रमाबद्दल जे ऐकून होतो, ते खरे आहे, याची खात्री सर्वांस झाली. कुतुबशहा सुद्धा येसाजींच्या पराक्रमाने अत्यंत चकित होऊन त्याने येसाजींना सोन्याचे कडे, तोडे आणि गळ्यातील गोफ भेट दिली. एवढेच नव्हे, तर त्याच्या मुलुखातील पाच हजार रुपये उत्पन्नाचा एक गाव येसाजींना इनाम देण्याचीही त्याने घोषणा केली, मात्र येसाजी बादशहास म्हणाले की, मी महाराजांचे अन्न खात आहे, त्यातच मी आनंदी व समाधानी आहे. त्यांच्या आज्ञेने मी येथे येऊन माझी करामत आपणास दाखवली, तरी आपले हे बक्षीस मी घेऊ शकत नाही. माझ्या महाराजांनी आम्हास काय कमी पडू दिले आहे की मी आपले बक्षीस घेऊन माझा निर्वाह करावा? आपले बक्षीस घेऊन माझी बुद्धी भ्रष्ट झाली, तर महाराजांच्या सेवेत अंतर पडेल, यासाठी जे काही द्यावयाचे आहे, ते महाराजांकडेच द्यावे. ते धनी आहेत व चाकरी करणे आमचा धर्म आहे. येसाजींची ही स्वामीनिष्ठा आणि निस्पृह वृत्ती पाहून कुतुबशहा थक्क झाला आणि त्याने येसाजींचा विशेष सन्मान केला.

येसाजींची स्वामीनिष्ठा व निस्पृहपणा पाहून कुतुबशहा अतिशय खुश झाला आणि त्याने शिवाजी महाराजांना कर्नाटक मोहिमेच्या शुभेच्छा दिल्या व खूप मोठा सन्मान करून त्यांना निरोप दिला. शिवाजी महाराजांनी शून्यातून जे स्वराज्य उभे केले, त्यामध्ये त्यांना येसाजींसारखे असंख्य सहकारी लाभले, हीच स्वराज्याची खरीखुरी दौलत होती. या लेखामध्ये वर्णन केलेली येसाजी कंक यांची हत्तीशी झुंज ही मराठ्यांच्या शौर्याची, बुद्धिमत्तेची आणि स्वामीनिष्ठेची एक प्रेरणादायी कथा आहे. येसाजींचा हा पराक्रम आजही मराठ्यांच्या इतिहासात अजरामर आहे आणि प्रत्येक मराठी माणसाच्या मनात अभिमान जागवतो.