शिवरायांच्या भवानी तलवारीचा मूळ इतिहास

छत्रपती शिवाजी महाराज ज्याप्रमाणे समस्त महाराष्ट्रीयांचे श्रद्धास्थान आहेत त्याचप्रमाणे महाराजांशी निगडीत असलेल्या अनेक गोष्टी उदा. किल्ले, ऐतिहासिक साधने, शस्त्रास्त्रे यांच्यासोबत सुद्धा सर्वांची भावनिक नाळ जुडली आहे. ज्या तलवारीच्या योगे महाराजांनी अनेक मोहीमांत अतुलनिय पराक्रम गाजवले अशी महाराजांची लाडकी तलवार 'भवानी' हिचा अर्थात या सर्वांमध्ये अग्रक्रम लागतो.

शिवरायांच्या भवानी तलवारीचा मूळ इतिहास

या तलवारीसोबत महाराष्ट्राचे भावनिक नाते एवढे जुळले आहे की सध्या इंग्लंडमध्ये असल्याचे सांगण्यात येणारी ही तलवार परत भारतात आणण्यासाठी अनेक स्तरांवर प्रयत्न झाले व हा विषय महाराष्ट्राच्या प्रतिष्ठेचा केला गेला. मात्र भवानी तलवारीबद्दल बहुतांशी सर्वांनाच माहिती असली तरी या तलवारीच्या मुळ इतिहासाबद्दल फारच त्रोटक माहिती उपलब्ध आहे. अशा या महाराजांच्या लाडक्या भवानी तलवारीचे मुळस्थान हे रायगड जिल्ह्यातच आहे यावरही अनेकांचा विश्वास बसत नाही.

रायगड जिल्ह्याच्या माणगाव तालुक्यातले गोवेले हे एक छोटेसे खेडे. माणगाव म्हसळा रस्त्यावरील चांदोरे या ऐतिहासिक गावावरुन गोवेले येथे जाण्यास फाटा फुटतो. गोवेले चांदोरे पासून चार कि.मी. अंतरावर आहे. गावात जांभा खडकाचे प्रमाण फार असल्याने सर्वच घरांची बांधकामे जांभा खडकाचा वापर करुनच झाली आहे. नाही म्हणायला मुंबईस्थित गोवेलेकरांनी बांधलेले काही टुमदार बंगले गावात उभे आहेत मात्र रोजगाराचे साधन नसल्याने बहुतांशी नागरिक मुंबई व इतर शहरांकडे स्थलांतरीत झाल्याने बहुतेक घरे बंद असतात, गावात वृद्धांची संख्या मात्र लक्षणीय आहे. गावात फेरफटका मारला असता आपापल्या ओट्यांवर व पायर्‍यांवर हे नागरिक एकमेकांसोबत गप्पा मारताना दिसतात. गोवेले मध्ये जास्तित जास्त शंभर दिडशे घरटी असावीत त्यातल्या त्यात गोवेलेकर व सावंत या आडनावांची संख्या जास्त आहे व कुंभारवाडा, सावंतवाडी असे गावाचे काही प्रमुख भाग आहेत. गाव डोंगराच्या कुशीत वसले असल्याने गावाचा पायथा ते सर्वाच्च माथा असा प्रवास गाव पाहण्यास करावा लागतो. गोवेले मध्ये सर्वोच्च माथ्यावर गणपतीचे, ग्रामदैवत काळभैरवाचे व श्रीकृष्णाचे अशी तीन मंदीरे आहेत त्यातली गणपती व काळभैरव ही मंदीरे फार प्राचिन असावीत. आज या दोनही मंदीरांचा जिर्णोद्धार झाला असला तरी मुळ मुर्त्या व काळभैरव मंदीराच्या आवारात असलेली काही प्राचिन शिल्पे गावाच्या प्राचिनत्वाचा दाखला देतात.

गोवेले गावाचे छायाचित्र

गोवेले गावाचे स्थान पाहता ते गाव श्रीवर्धन्-म्हसळे-चांदोरे-गोरेगाव मार्गे देशावर जाणार्‍या एका प्राचिन रस्त्यावर वसले आहे. दिवेआगर, म्हसळा, श्रीवर्धन ही शहरे प्राचिन काळापासून प्रसिद्ध होतीच मात्र नुकतेच चांदोरे येथे उत्खननात मिळालेल्या चालुक्य-शिलाहार कालीन अवशेषांमुळे हा संपुर्ण परिसर प्राचिन काळापासून वैभवसंपन्न होता हे सिद्ध झाले आहे. गोवेले सुद्धा निसंशय त्याकाळातील महत्त्वाचे गाव असले पाहिजे कारण प्राचिन काळापासून चालत आलेली सामंत ही परंपरा शिवकाळातही या गावात कायम होती. सांमत हे पद असून राज्याच्या काही भागातील अधिकार त्यांच्या हाती असयचे एक राजवट संपली तरी निष्ठेच्या वचनावर यांचे हक्क वंशपरंपरेनुसार चालवण्यात येत असत. पुढे या सामंत शब्दाचे सावंत असे रुपांतर झाले. सावंत या आडनावाची संख्या रायगड जिल्ह्याच्या दक्षीणेपासून पुढे रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग व गोवा राज्यात विपुल आढळते त्यामुळे ही अस्सल कोकणी कुळे असावीत. वर उल्लेखल्याप्रमाणे सावंत हे पदवाचक आडनाव असल्याने कोकणातल्या अनेक जातींमध्ये सावंत हे आडनाव आढळुन येते.

गोवेलेकर सावंताचा प्राचिन इतिहास अजुनपर्यंत उपलब्ध झाला नसला तरी निजामशाही-आदिलशाही काळातील या घराण्याचा संगतवार इतिहास मिळतो. दंडाराजपुरीचे सिद्दी हे प्रथम निजामशाहीचे मांडलीक होते व त्यांच्याच अखत्यारित गोवेले परिसर येत असे. त्या काळी या परिसरातील सावंत घराणी सिद्दीच्या अधिकाराखाली कार्य करीत असत पुढे अहमदनगरची निजामशाही नष्ट झाल्यावर सिद्दीने आदिलशाहचे मांडलिकत्व पत्करले व हा परिसर विजापुरकरांच्या अखत्यारित आला. गोवेले परिसराशी शिवाजी महाराजांचा संबंध जंजिरेकर सिद्दीविरुद्ध काढलेल्या महत्त्वाच्या मोहीमेमुळे आला. ही मोहीम नक्की केव्हा झाली याबद्दल अनेक तज्ञांचे मतभेद आहेत काहींच्या मते ही मोहिम १६४७ ते १६५० च्या सुमारास झाली तर काहींच्या मते ही मोहीम १६५७ नंतर झाली. या मोहीमेचे नेतृत्व शिवरायांचे जिवाभावाचे सवंगडी बाजी पासलकर यांच्याकडे होते व सिद्दीकडून गोवेले येथील सावंत रणांगणात उतरले होते मात्र काही अभ्यासकांच्या मते ते दुसरे बाजि पासलकर होते. या मोहीमेचे वर्णन सभासद बखरीत पुढीलप्रमाणे आहे

"राजपुरीहून काय सावंत म्हणोन पांच हजार फौजेनिशी युध्दास आला.युध्द मोठे होतां बहूत रणखंदल जाले.काय सावंत खासा व बाजी पासलकर महायोध्दा,याच्या मिशा दंडायेवढ्या,यांस पीळ घालून वरि केशांच्या आधारें निंबे दोहींकडे दोन ठेवीत होता,असा शूरमर्द ठेविला,याशी व त्याशी खासाखाशी गांठ पडली.एकास एकांनी पंचवीस जखमा करून ठार पडले.मग उभयतांकडील दळ आपले जागियास गेले."

या लढाईत काय सावंत व बा़जी पासलकर दोघेही धारातिर्थी पडले मात्र शिवरायांना या युद्धात विजय प्राप्त झाला त्यावेळी माल सावंत याच्यासहित गोवेलेचे सावंत शिवरायांना शरण आले व आपल्याकडील खानदानी तलवार भेट दिली तीच ही भवानी तलवार होय, यानंतर माल सावंत शिवाजी महाराजांचा हजारी मनसबदार झाला.

याशिवाय १९२० सालच्या कृष्णराव केळुसकर लिखीत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चरीत्रात या घटनेचा सविस्तत उल्लेख केला आहे मात्र ते या घटनेचा काळ १६४७-४८ असा सांगतात व कल्याण सुभा जिंकल्यानंतर ही घटना घडली असेही सांगतात ते वर्णन पुढीलप्रमाणे

"या प्रमाणे कल्याणप्रांताच्या उत्तर भागातली प्रजा आबाद व सुखी झाली हे ऐकुन दक्षीण भाग जो सिद्दीच्या ताब्यात होत्या तेथील जनतेसही शिवाजी महाराजांची सत्ता आपल्यावर व्हावी अशी इच्छा होऊ लागली. त्यावेळी हबशाच्या नोकरीतले सोडवळेकर व कोडवळेकर असे दोन सरदार होते त्यांनी शिवाजी महाराजांस मोहीम काढण्याचे आवाहन करुन आम्ही स्वतः तळे व घोसाळे हे किल्ले तुमच्या स्वाधिन करु असा निरोप धाडला. यानंतर स्वतः शिवाजी महाराज काही लोकांसह तिथे गेले व तळे, घोसाळगड व सुरगड हे किल्ले ताब्यात घेतले याच वेळी हा प्रांत हाती आला असला तरी हबशी हा प्रबळ असल्याने त्यचा धोका परत या भागास उत्पन्न होऊ नये म्हणुन रायरीच्या डोंगरावर रायगड किल्ला बांधला व हबशाच्या ताब्यातून कुलाबा प्रांताचा पुर्वभाग आपल्या ताब्यात घेतला. ह्या मोहीमेत महाराजांना भवानी तलवारीचा लाभ झाला. महाराज हरिहरेश्वराच्या दर्शनावरुन येत असताना त्यांस कोणीतरी असे सांगितले की गोवलकर सावंताच्या घरी एक नामी धोप तलवार आहे. तिची किंमत तीनशे होन आहे तेव्हा ती तलवार आपण त्यांच्याकडून घ्यावी. मात्र महाराजांनी यावर असे सांगितले की "खर्‍या मर्द पुरुषाने कोणा संभावित मनुष्यापाशी एखादी वस्तू असली तर तिचा अभिलाष धरु नये स्वंमत्मण्याची गोष्ट पुराणांतरी आहे ती तुमच्या लक्षात असेलच त्यामुळे उपस्थित झालेले वैर भगवंतांनाच निभावता आले आपण मानवांनी असल्या शुल्लक गोष्टींसाठी वैर माजवू नये" शिवरायांचा निस्पृहपणा पाहून सगळे लोक थक्क झाले मात्र येथे सावंतांपैकी कोणी सावंतांना असा सल्ला दिला की शिवाजी महाराजांसारख्या प्रतापी पुरुषाबरोबर सख्य करण्याची नामी संधी गमावू नका व त्यांस तुमच्याकडील तलवार नजर करुन त्यांची मर्जी संपादा हा सल्ला माल सावंतास पटून त्याने शिवाजी महाराजांना ही तलवार भेट दिली यावर महाराजांनी खुष होऊन त्यास तिनशे होन व पोषाख द्दिला व नोकरीस ठेवले. या तलवारीवर महाराजांची खुप प्रिती असे. कोणत्याही मोहीमेवर ती घेतल्यावाचून ते निघत नसत. त्या तलवारीचेन नाव त्यांनी भवानी असे ठेवले. ती हाती आल्यापासून त्यांना प्रत्येक मोहीमेत यश येत गेले म्हणुन ते तीची नित्यनेमाने पुजा करीत असत. नवरात्रात घटाजवळ ठेवून तिची पुजाअर्चा करुन दसर्‍याच्या दिवशी ती पुन्हा हातात घेऊन नव्या मोहीमेस निघावे असा त्यांचा क्रम असे"

तसेच सन १८६६ साली लिहील्या गेलेल्या 'साताराचे श्रीमंत छत्रपती शिवाजि महाराज यांच्या वंशाचा इतिहास" या ग्रंथात भवानी तलवारीचा पुढीलप्रमाणे उल्लेख आहे. "शिवाजी महाराज कोकणात गेले तेव्हा हरीहरेश्वराचे दर्शन करुन तिकडून येताना गोवळकर सावंत येऊन भेटले व त्यांस चाकर ठेवले, त्याजपासून तीनशे होनाची तलवार नामांकित होती ती तीनशे होन व पोशाख देऊन घेतली. तिचे नाव भवानी असे ठेवले, ती तलवार आल्यापासून बहूत यशस्वी जाहली तिची पुजा नित्यनेमाने करु लागले"

इतिहास संकलक अप्पा परबांनी आपल्या दांडा राजपूरी दुर्ग या पुस्तकात पुढीलप्रमाणे वर्णन केले आहे

"सांप्रताच्या रायगड जिल्ह्यातील गोवेले येथे शिवकाळात 'सावंत' उपनाम असलेले राजघराणे राज्य करत होते. हे सावंत घराणे शिवकाळात प्रथमतः सिद्दीच्या राज्यांतर्गत होते. गोवेले येथील सिद्दीचा सरदार काय सावंत व शिवाजी महाराजांचा सरदार बाजी पासलकर दुसरा यांचे युद्ध सन १६५०-५२ मध्ये झाले. या युद्धात दोघेही गोवेले येथील रणांगणावर पडले. पुढे काय  सावंताचा पुत्र माल सावंत शिवाजी महाराजांना आपल्या बिरादरीसहीत सामिल झाला व पायदळातील हजारी मनसबदारी सरदार झाला. त्या गोवेले येथील माल सावंत राजाने पोर्तुगिजांनी आयात केलेली फ्रान्समधील जिनेव्हा येथे तयार केलेली एक तलवार शिवाजी महाराजांना दिली. शस्त्रास्त्रांची पारख असलेल्या महाराजांनी या तलवारीची योग्य किंमत म्हणून माल सावंत राजाला तीनशे होन म्हणजे एक हजार रुपये दिले व तीचे नाव श्री भवानी असे ठेवले"

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सुचनेनुसार कवींद्र परमानंदांनी शिवभारत हे संस्कृत काव्य रचले त्यात पुढीलप्रमाणे उल्लेख आला आहे यामध्ये साक्षात भवानी शिवरायांना दृष्टांत देत आहे जो अफजल खान वधाच्या संदर्भातला आहे.

"तुझ्या या हाताने त्याचा मृत्यू व्हावा अशी ब्रह्मदेवाने योजना केली आहे म्हणुन हे राजा मी तुझी तलवार बनून राहिली आहे"

अर्थात हे वर्णन भवानी तलवारीचेच आहे यात शंका नाही. याशिवाय १६६५ साली मुघल सरदार मिर्झा जयसिंगाच्या स्वारीच्या अगोदर शिवरायांनी त्यास पाठवलेल्या फारशी पत्रात "उद्या सुर्य आपले मुख संध्याकाळात लपवेल तेव्हा माझा अर्धचंद्र म्यानातून बाहेर पडेल" असे भवानी तलवारीचे वर्णन आहे यावरुन ही तलवार शिवाजी महाराजांना किती प्रिय होती याची प्रचिती येते.

कालंतराने ही तलवार शिवाजी महाराजांच्या वंशजांकडे गेली मात्र त्यांच्याकडून ही तलवार इंग्लडला गेली असल्याचे सांगण्यात येते मात्र लंडन येथील बंकींगहॅम पॅलेसमध्ये एक तलवार राणी एलिझाबेथ यांच्या राजसंग्रहालयात आहे जी सध्या भवानी तलवार असल्याचे सांगण्यात येते ती भवानी तलवारच आहे हे आजपर्यंत कुणिही ठामपणे सिद्ध करु शकलेले नाही कारण शिवरायांच्या खाजगी शस्त्रागारातल्या ज्या तीन प्रमुख तलवारी होत्या त्या भवानी, तुळजा व जगदंबा या होत्या व सध्या याच तीन तलवारींभोवती दावे प्रतिदाव्यांची चक्रे फिरत आहेत मात्र अनेकांच्या मते सातार्‍याच्या राजघराण्याकडे असलेली तलवारच भवानी तलवार आहे. प्रसिद्ध कवी व नाटककार राम गणेश गडकरी यांनी टिळकांनी ही तलवार भारतात परत आणावी यासाठी कवीता लिहीली होती, तत्कालिन मुख्यमंत्री बॅ.अंतुले यांनी भवानी तलवार भारतात परत आणण्याकरीता प्रयत्न केले होते.

भवानी तलवार ही एका अर्थाने महाराष्ट्राची अस्मिता आहे मात्र ती ज्या गावातून शिवरायांना प्राप्त झाली त्या गोवेलेविषयीच दुर्दैवाने फार कमी माहिती उपलब्ध आहे. शिवाजी महाराजांच्या सिंहासनासारखीच भवानी तलवार ही एक गुढ बनून राहिली असली तरी ज्या गावातून ती आली त्या गावाच्या इतिहासाच्या उपेक्षेचे गुढ संपले तर ही शिवाजी महाराजांना व भवानी तलवार त्यांस भेट देणार्‍या गोवेलेकरांना आदरांजली ठरेल व यासाठी या गावाच्या इतिहासाबद्दल जास्तित जास्त जागरुकता निर्माण होणे गरजेचे आहे व यासाठी भवानी तलवारीचे उगमस्थान असलेल्या गोवेले गावास भेट द्यायलाच हवी.