कृष्णाकुमारी - मेवाडची राजकन्या

भारताच्या इतिहासात अनेक शोकांतिका घडल्या आहेत, त्यापैकी एक म्हणजे राजकुमारी कृष्णाकुमारी यांची करुण कथा. मेवाडच्या प्रसिद्ध राजघराण्यातील ही कन्या आपल्या सौंदर्य आणि त्यागामुळे आजही अनेकांच्या स्मरणात आहे. या लेखात आपण कृष्णाकुमारी यांच्या जीवनावरील आणि त्यांच्या बलिदानाच्या करुण कहाणीवर प्रकाश टाकणार आहोत.

कृष्णाकुमारी यांचा जन्म आणि सौंदर्य

कृष्णाकुमारी ही मेवाडच्या प्रसिद्ध राजघराण्यातील कन्या असून तिच्या वडिलांचे नाव भीमसिंग राणा असे होते. तिचा जन्म १७९४ या वर्षी झाला. ती अतिशय रूपवान होती, आणि तिच्या सौंदर्याची कीर्ती संपूर्ण राजपुतान्यात पसरली होती. तिच्या रूपामुळे ती सर्व राजपूत राजघराण्यांमध्ये चर्चेचा विषय बनली होती.

विवाहासाठी चढाओढ आणि वाद

कृष्णाकुमारी विवाहयोग्य वयात आली तेव्हा तिच्याशी विवाह करण्यासाठी अनेक राजपूत राजांमध्ये चढाओढ लागली. प्रत्येकाला ती आपली पत्नी म्हणून हवी होती. यामध्ये अग्रणी होते जोधपूरचा मानसिंग आणि जयपूरचा जगतसिंग. हा वाद इतका पुढे गेला की, जोधपूर आणि जयपूर या दोन राज्यांमध्ये लढाईची परिस्थिती निर्माण झाली. या वादाने मेवाडच्या राजघराण्याला मोठ्या संकटात टाकले.

लढाई आणि शिंदे घराण्याची भूमिका

या लढाईत जोधपूरच्या मानसिंग याने शिंदे घराण्याकडे मदत मागितली. शिंदे यांनी मेवाड येथे येऊन आपला तळ दिला. यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली. भीमसिंग याने यापूर्वी जगतसिंग याच्याशी केलेला विवाहाचा करार मोडला, पण त्याचवेळी जगतसिंग यानेही मेवाडवर स्वारी करण्याची तयारी केली. यामुळे भीमसिंग मोठ्या अडचणीत सापडला. जोधपूरच्या तर्फे मेवाडवर स्वारीसाठी आलेल्या शिंदे यांनी आमिरखान याची निवड केली. आमिरखानचा त्याकाळी मोठा दरारा होता.

आमिरखानचा इशारा आणि कृष्णाकुमारीचा निर्णय

आमिरखान याने भीमसिंग याला कठोर इशारा पाठवला की, “आपली कन्या कृष्णाकुमारी हिचा विवाह एकतर मानसिंग याच्याशी लावून द्या, नाहीतर तिला ठार मारा.” भीमसिंगाने ही गोष्ट आपल्या कन्येला सांगितली आणि सांगितले की, जोधपूर आणि जयपूर येथील सैन्य एकाचवेळी मेवाडवर हल्ला करणार आहे, आणि या हल्ल्यात आपला निभाव लागणे कठीण आहे.

या संकटात कृष्णाकुमारी यांनी आपला स्वाभिमान जपला. पराभूत होऊन शत्रूंच्या हाती लागण्याऐवजी त्या स्वतःहून मरण पत्करण्यास तयार झाल्या. त्यांच्या या निर्णयाने त्यांचे शौर्य आणि त्यागाचे मोल अधोरेखित झाले.

करुण अंत आणि विषप्रयोग

भीमसिंग यांनी जड अंतःकरणाने आपली कन्या कृष्णाकुमारी यांना मारण्याचा निर्णय घेतला, पण राजकन्येला मारण्याचे कठोर कार्य कुणीही करायला तयार नव्हते. शेवटी भीमसिंगने आपला पुत्र आणि कृष्णाकुमारी यांचा बंधू जवानदास याला तिला मारण्यास सांगितले. जवानदास हातात खंजीर घेऊन बहिणीजवळ गेला, पण तिचे निरागस रूप पाहून त्याच्या हातून खंजीर गळून खाली पडला.

शेवटी विषप्रयोग हा एकमेव पर्याय शिल्लक राहिला. भीमसिंगाने कृष्णाकुमारी यांची आई चंदाबाई यांच्या हाती विषाने भरलेले पेले पाठवले. आपले राज्य आणि अब्रू वाचवण्यासाठी मरण हा एकमेव मार्ग आहे हे समजून कृष्णाकुमारी यांनी स्वतःहून मृत्यू स्वीकारण्याचे ठरवले. त्यांनी स्वतःच्या हाताने विष प्राशन केले, पण ते विष तीन वेळा उलटून बाहेर पडले. अखेरीस अफूचे सेवन करवून त्यांनी मृत्यूला जवळ केले.

मेवाडच्या इतिहासातील काळा दिवस

ही दुर्दैवी घटना २१ जुलै १८१० रोजी घडली. मेवाडच्या इतिहासातील हा एक काळा दिवस होता. यानंतर थोड्याच काळात चंदाबाई यांचा अन्नत्यागामुळे मृत्यू झाला, आणि काही दिवसांतच मेवाडच्या उत्कर्षाला उतरती कळा लागली. कृष्णाकुमारी यांचा त्याग मेवाडच्या इतिहासात एक करुण पण प्रेरणादायी अध्याय बनला.

कृष्णाकुमारी यांचा अजरामर त्याग

आपल्या घराण्याच्या आणि राज्याच्या रक्षणासाठी अवघ्या कमी वयात मृत्यूला कवटाळणारी कृष्णाकुमारी आजही तिच्या त्याग आणि स्वाभिमानासाठी वंदनीय आहे. तिची कथा मेवाडच्या इतिहासात आणि राजपूत संस्कृतीत एक अमर प्रेरणा आहे.