अच्युतानंद स्वामी - प्रसिद्ध मल्लविद्या प्रचारक

कुस्ती अथवा मल्लविद्या हा भारतीय मातीत निर्माण झालेला खेळ मानला जातो. प्राचीन काळापासून आधुनिक काळातही कुस्तीचे अथवा मल्लविद्येचे महत्त्व कमी न होता ते वाढतच आहे. मल्लविद्या ही केवळ शारीरिक खेळ नसून ती भारतीय संस्कृती आणि परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या लेखामध्ये आपण अच्युतानंद स्वामी यांच्या मल्लविद्या प्रचारक म्हणून केलेल्या कार्याबद्दल आणि त्यांच्या योगदानाबद्दल सविस्तर जाणून घेऊ.

मल्लविद्येची परंपरा आणि पुनर्जनन

मल्लविद्येची परंपरा ही प्राचीन असली तरी तिचा प्रवाह कालौघात अधुन मधून खंडित होत असे व अशावेळी या विद्येचे पुनर्जीवन करण्यासाठी वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळे लोक उदयास आले. एकोणिसाव्या शतकात सुद्धा मल्लविद्या संक्रमण काळातून जात होती व यावेळी बाळंभट देवधर यांनी या विद्येचे पुनर्जीवन केले आणि त्याचबरोबर मल्लखांब या विद्येचा शोध लावून एक नवा आदर्श प्रस्थापित केला. बाळंभट देवधर यांनी मल्लविद्येला नवसंजीवनी दिली आणि मल्लखांबाच्या शोधामुळे कुस्तीच्या प्रशिक्षणाला एक नवे परिमाण मिळाले. या कार्याला पुढे नेण्याचे काम अच्युतानंद स्वामी यांनी केले.

अच्युतानंद स्वामी यांचे जीवन आणि प्रारंभ

बाळंभट देवधरांच्या कार्यास पुढे नेण्याचे काम करणारे मल्लविद्याप्रचारक म्हणून अच्युतानंदस्वामी यांचे नाव घेतले जाते. अच्युतानंद हे नाव वाचून ते कुणा अध्यात्मिक व्यक्तीचे वाटते व ते खरे सुद्धा आहे. अच्युतानंद हे फक्त मल्लविद्याप्रचारकच नव्हते तर एक अध्यात्मिक पुरुषही होते. अच्युतानंद यांचे मूळ नाव दामोदर मोघे. दामोदर मोघे यांचा जन्म १८३९ साली मध्यप्रदेशातील ग्वाल्हेर येथील एका मराठी कुटुंबात झाला व त्यांच्या वडिलांचे नाव रामकृष्ण आणि आईचे नाव जानकी असे होते. त्यांचे बालपण आणि शिक्षण ग्वाल्हेर येथेच झाले, आणि त्यांच्यात लहानपणापासूनच मल्लविद्येबद्दल आकर्षण होते.

मल्लविद्येचे प्रशिक्षण आणि प्राविण्य

बालवयातच दामोदर यांना मल्लविद्येत प्रवीण होण्याची इच्छा असल्याने त्यांनी काशी येथे जाऊन बाळंभट देवधर यांच्या प्रसिद्ध आखाड्यातील प्रमुख कोंडभट गोडबोले यांच्याकडे मल्लविद्येचे धडे घेण्यास सुरुवात केली. कोंडभट यांच्याकडे शिक्षण घेत असताना त्यांनी खूप वेगाने मल्लविद्या या खेळात प्राविण्य मिळवले आणि तेथील अनेक स्पर्धांमध्ये विरोधी मल्लाना चितपट केले. त्यांच्या या कौशल्यामुळे त्यांची ख्याती वाढली, आणि ते मल्लविद्येच्या क्षेत्रात एक नावाजलेले नाव बनले. मल्लविद्या शिकत असताना दामोदर यांनी आजन्म ब्रह्मचारी राहण्याची प्रतिज्ञा केली होती. ही प्रतिज्ञा त्यांच्या समर्पण आणि आत्मसंयमाचे प्रतीक होती.

अच्युतानंद स्वामी यांचा सराव आणि अध्यात्मिक जीवन

दामोदर उर्फ अच्युतानंद स्वामी यांचा रोजचा सराव हा ३३०० जोर आणि ३३०० बैठका एवढा जबरदस्त असे आणि अगदी आजारपणातही त्यांचा सराव चुकत नसे. जोर आणि बैठका यांच्याव्यतिरिक्त मल्लखांब आणि कुस्ती यांचा सरावही सुरूच असे. त्यांचा हा कठोर सराव त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक सामर्थ्याचा पुरावा होता. दामोदर यांना अच्युतानंद हे नाव मिळण्याचे कारण म्हणजे ते एक अध्यात्म शास्त्रातील निष्णात गृहस्थ असून त्यांना अनेक सिद्धी प्राप्त होत्या. त्यांचे अध्यात्मिक जीवन आणि मल्लविद्येतील प्राविण्य यामुळे त्यांना "अच्युतानंद स्वामी" म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्यांचे हे अध्यात्मिक आणि शारीरिक सामर्थ्य यांचे संयोजन त्यांना एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व बनवते.

मल्लविद्या आणि मल्लखांबाचा प्रसार

अच्युतानंद यांनी मल्लविद्येचा प्रसार करण्यासाठी विविध ठिकाणी आखाडे निर्माण केले आणि मल्लखांबाचा प्रचार केला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे मल्लविद्या आणि मल्लखांब यांना पुन्हा एकदा लोकप्रियता मिळाली. अच्युतानंद यांच्याकडून शिक्षण घेऊन पुणे आणि सातारा येथे त्यांच्या नावाने कुस्तीचे आखाडे सुरु झाले होते. प्रसिद्ध मल्लविद्यापटू अण्णा वझे यांनी सातारा तर गणेश वझे आणि सीतारामगुरू भट यांनी पुण्यात अच्युतानंद यांच्या नावाने आखाडे सुरु केले. पुण्यातील खासगीवाले यांच्या वाड्यात अच्युतानंदव्यायामशाळा अगदी काही वर्षांपर्यंत सुरु होती. अचुत्यानंद यांच्या आखाड्याची खूण म्हणजे वेताचा मल्लखांब समजली जात असे. मध्यप्रदेशातील ग्वाल्हेर हे अच्युतानंद यांचे जन्मस्थान व त्याठिकाणी त्यांचे शिष्य रामचंद्रराव पेंटर यांनी अच्युतानंद यांच्या कार्याचा मोठा प्रचार केला होता.

अच्युतानंद स्वामी यांचा वारसा

अच्युतानंद स्वामी यांनी मल्लविद्या आणि मल्लखांब यांच्या प्रसारासाठी केलेले कार्य आजही स्मरणात आहे. त्यांनी स्थापन केलेले आखाडे आणि त्यांच्या शिष्यांनी पुढे नेलेली परंपरा यामुळे मल्लविद्या ही कला पुन्हा एकदा भारतीय समाजात प्रस्थापित झाली. त्यांचे अध्यात्मिक आणि शारीरिक सामर्थ्य यांचे संयोजन त्यांना एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व बनवते. ग्वाल्हेर, पुणे आणि सातारा येथील त्यांच्या शिष्यांनी त्यांचे नाव आणि कार्य पुढे नेले, ज्यामुळे अच्युतानंद स्वामी यांचा वारसा आजही जिवंत आहे. मल्लविद्या आणि मल्लखांब यांच्या विकासात त्यांचे योगदान अजरामर आहे.