अधिक मास - दर तीन वर्षांनी एकदा येणारा महिना

मानवी जीवन शिस्तबद्धपणे चालावे, ऋतू, सण, व्रते, शेतीचे चक्र योग्य वेळी पूर्ण व्हावे यासाठी प्राचीन काळात जगभरातील विद्वानांनी विविध कालगणना पद्धती विकसित केल्या. भारतीय संस्कृतीतील कालगणना पद्धती ही सर्वसामान्यपणे सौर व चांद्र या दोन्ही गणनांवर आधारित आहे. ह्याच चक्रात दर तीन वर्षांनी येणारा एक अद्वितीय महिना म्हणजे अधिक मास.

अधिक मासाला धोंड्याचा महिना, मलमास, पुरुषोत्तम मास किंवा संसर्प मास अशीही नावे आहेत. या मासाचे धार्मिक व आध्यात्मिक महत्त्व खूप मोठे असून, याचे साजरेपण आणि त्यामागील तत्त्वज्ञान खूपच गूढ व रोचक आहे.

भारतीय कालगणना आणि अधिकमासाची गरज

भारतीय कालगणना ही चांद्र-सौर पद्धतीवर आधारित आहे. यामध्ये दोन्ही प्रकारच्या वर्षांचे विचार केले जातात:

• सौरवर्ष: पृथ्वीला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी लागणारा कालावधी – सुमारे ३६५ दिवस.

• चांद्रवर्ष: चंद्राला पृथ्वीभोवती बारा फेऱ्या (एक महिना = एक फेरी) मारण्यासाठी लागणारा कालावधी – सुमारे ३५४ दिवस.

या दोन्हींमध्ये दरवर्षी ११ दिवसांचा फरक निर्माण होतो. जर हे वर्षानुवर्षे चालू राहिले, तर ऋतूंचा, सणांचा, शेतीच्या हंगामांचा क्रम बिघडेल. त्यामुळे या ११ दिवसांचा फरक भरून काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी ३३ दिवसांचा अधिक मास घालण्यात येतो. यामुळे दोन्ही कालगणना समसमान ठरतात.

अधिक मास कधी येतो?

अधिक मास हा दर तीन वर्षांनी एकदा येतो आणि तो सहसा चैत्र ते अश्विन महिन्यांदरम्यान येतो. परंतु कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, आणि माघ या महिन्यांमध्ये अधिकमास कधीच येत नाही. क्वचित प्रसंगी फाल्गुन महिन्यात अधिक मास आल्याची उदाहरणे आढळतात.

सूर्य संक्रमण व अधिक मास

भारतीय कालगणनेत, सूर्य जेव्हा एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला संक्रांती म्हणतात. एकूण १२ राशी व १२ संक्रांती असतात. प्रत्येक महिन्यात एक संक्रांती येते.

पण अधिक मास हा एकमेव असा महिना असतो ज्यामध्ये कोणतीही संक्रांती होत नाही. म्हणजेच, सूर्य एका राशीतून पुढे जात नाही. त्यामुळे दोन अमावस्यांमध्ये जर एकही संक्रांती नसेल, तर त्या कालखंडाला अधिकमास मानले जाते.

अधिक मासाला धार्मिक महत्त्व

हिंदू धर्मात प्रत्येक महिन्याचे विशिष्ट धार्मिक महत्त्व असते. अधिक मासाची विशेष ओळख अशी की या महिन्यात कोणतेही पारंपरिक सण-समारंभ, लग्न, गृहप्रवेश, मुहूर्त, उपनयन यासारख्या शुभकार्यांची परवानगी नसते. म्हणूनच याला मलमास असेही म्हणतात – म्हणजेच 'शुभ कार्यांपासून वर्ज्य केलेला महिना'.

पण याच महिन्याला पुरुषोत्तम मास असेही म्हणतात कारण भगवंत श्रीविष्णूंना हा महिना अर्पण करण्यात आला आहे. असे मानले जाते की अन्य सर्व मासांना देवता असल्या तरी अधिक मास हा निराधार होता. त्याने विष्णूंना शरण गेल्यावर, भगवान विष्णूंनी या महिन्याचे पालनपोषण केले आणि त्याला आपले नाव 'पुरुषोत्तम' दिले. त्यामुळे हा मास धार्मिक दृष्टिकोनातून फारच श्रेष्ठ मानला जातो.

अधिक मासातील व्रत, उपवास आणि साधना

या महिन्यात अनेक भक्त धार्मिक व्रते, संपूर्ण श्रीमद्भगवद्गीतेचे पारायण, श्रीमद्भागवत कथा, रामायण वाचन, विष्णुसहस्रनामाचे पठण, हरीनाम संकीर्तन, एकादशी उपवास अशा उपासना करतात. काही ठिकाणी संपूर्ण महिन्यात दररोज उपवास किंवा अल्पभोजनाची प्रथा आहे.

“अधिक मास म्हणजे आत्मशुद्धीचा आणि मनःशांतीचा काळ!”

साधारणतः:

• एकादशी, प्रदोष, पौर्णिमा, अमावस्या हे दिवस अत्यंत पवित्र मानले जातात.

• दानधर्म, गायींना चारापाणी, गरीबांना अन्नवाटप, वस्त्रदान, ग्रंथदान याचे खूप महत्त्व आहे.

• गंगेच्या स्नानासारखे पुण्य या महिन्यात केलेल्या स्नान, जप, तपात मिळते, असे शास्त्र सांगते.

अधिक मास कोणकोणते राज्ये पाळतात?

भारतात काही राज्ये चंद्राधारीत कालगणना (लुनर कॅलेंडर) पद्धती मानतात, तर काही राज्ये सूर्याधारित कालगणना (सोलर कॅलेंडर) वापरतात. त्यामुळे सर्वत्र अधिकमास साजरा केला जात नाही.

• अधिक मास साजरा होतो – महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, गुजरात, बिहार, राजस्थान इत्यादी राज्यांमध्ये.

• अधिक मास साजरा होत नाही – केरळ, तामिळनाडू, आसाम, ओरिसा, पश्चिम बंगाल अशा सूर्याधारित राज्यांमध्ये.

अधिक मास आणि अध्यात्म

अधिक मास हा धार्मिक दृष्टिकोनातून ध्यान, आत्मनिरीक्षण, साधना आणि आत्मशुद्धीचा काळ मानला जातो. यामध्ये श्रीविष्णूची भक्ती, धार्मिक वाचन, दानधर्म, संयम, उपवास आणि शुद्ध आचरणाला अत्यंत महत्त्व आहे. असे मानले जाते की या महिन्यात केलेले पुण्यसंचय हे सामान्य मासातील दुपटीहून अधिक फळदायी ठरते.

या महिन्यातील साधनांचा परिणाम हा आध्यात्मिक उन्नतीस कारणीभूत ठरतो. यामुळे आपल्या जीवनात संयम, साधना व सत्कर्म यांचे महत्त्व ठसवले जाते.

अधिक मास – एक जीवनशास्त्र

अधिक मास फक्त एक धार्मिक संकल्पना नाही तर तो मानवाच्या मानसिक, सामाजिक व आध्यात्मिक आरोग्याचा काळ आहे. जेव्हा सण-समारंभ, लग्न-कार्य यापासून थोडे दूर राहून आपल्याला स्वतःकडे, आपल्या अंतरंगाकडे पाहायची संधी मिळते.

हीच वेळ असते जिथे ध्यान, व्रत, साधना, परोपकार, आणि शुद्ध विचारांचे बीज मनात पेरले जाते.

अधिक मास ही भारतीय कालगणनेतील एक विलक्षण व्यवस्था आहे. धार्मिक, खगोलशास्त्रीय आणि सामाजिक दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण असलेला हा महिना केवळ एक अतिरिक्त महिना नसून तो मानवाच्या आत्मिक प्रगतीचा आणि पुण्यसंचयाचा अनमोल संधीचा काळ आहे.

यापुढे जेव्हा पुढचा अधिक मास येईल, तेव्हा फक्त ‘शुभकार्ये होत नाहीत’ असा विचार न करता यामागील आध्यात्मिक संदर्भ, धार्मिक शुद्धता आणि आत्मोन्नतीचा अर्थ लक्षात घेऊन या मासाचा उपयोग करावा, हीच या लेखाची प्रेरणा.