हिरोजी इंदुलकर - सेवेच्या ठायी तत्पर असलेले रायगड किल्ल्याचे वास्तू विशारद

रायगड किल्ला हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अजरामर प्रतीक आहे. शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या राजधानी म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला केवळ एक दुर्ग नाही, तर एक वास्तूशिल्पाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. या किल्ल्याच्या बांधकामात आणि विकासात एका थोर व्यक्तिमत्त्वाची भूमिका अत्यंत महत्त्वपूर्ण होती - ते म्हणजे हिरोजी इंदुलकर. "सेवेच्या ठायी तत्पर" असलेले हे वास्तू विशारद रायगड किल्ल्याच्या प्रत्येक इमारतीत आणि शिलालेखात आजही जिवंत आहेत. या लेखात आपण हिरोजी इंदुलकरांच्या जीवन आणि कर्तृत्वाबद्दल सविस्तर चर्चा करणार आहोत. हा लेख रायगड किल्ला, शिवाजी महाराज आणि स्वराज्याच्या इतिहासात रस असणाऱ्यांसाठी खास तयार करण्यात आला आहे. चला, या थोर पुरुषाच्या योगदानाची ओळख करून घेऊया.

रायगड किल्ल्याची निवड: शिवाजी महाराजांच्या दृष्टीकोनातून

शिवाजी महाराजांच्या राजधानीची निवड ही एक रणनीतिक आणि व्यावहारिक निर्णय होता. रायगड हा किल्ला राजधानी करण्यापूर्वी महाराजांचा निवास राजगड या बुलंद किल्ल्यात होता. मात्र १६६५ मध्ये पुरंदरचा तह झाला त्यावेळी महाराजांच्या ताब्यातून घाटमाथ्यावरील बराचसा मुलुख जाऊन कोकणातील मुलुख बराचसा शिल्लक राहिला. महाराजांनी उत्तर व दक्षिण कोकण पूर्वीच ताब्यात आणले होते त्यामुळे सह्याद्रीच्या मुख्य धारेत असूनही मुख्य शाखेपासून वेगळा झालेला, बेलाग उंची असलेला, प्रचंड विस्तार असलेला व कोकणात असूनही घाटमाथ्यावरील प्रदेशास जवळ असलेला रायगड किल्ला महाराजांनी राजधानीच्या दृष्टीने निवडला.

या निवडीमागे रणनीतिक कारणे होती. पुरंदरच्या तहानुसार औरंगजेबाने महाराजांना आग्र्यास बोलावून दगाफटका करण्याचा प्रयत्न केल्याने महाराजांनी पुरंदरचा तह अमान्य करून गमावलेले किल्ले व मुलुख परत एकदा स्वराज्यात आणण्यास सुरुवात केली. १६७० मध्ये महाराजांनी रायगडावरून जुन्नरला वेढा दिल्याचा उल्लेख सापडतो याशिवाय याचवर्षी महाराजांनी सुरतेवर दुसरी मोहीम काढली या मोहिमेत हाती आलेली संपत्ती रायगड किल्ल्यावरच नेण्यात आली. सभासद लिहितात की रायगड पहाडी किल्ला चांगला. शत्रूची फौज बसावयास जागा नाही. घोडे माणूस जाण्यास महत्संकट. वरकड किल्ले पन्हाळे वैगेरे बहुत पण खुलासेवार व मैदानात. यास्तव आजच्या प्रसंगाला हीच जागा बरी. येथे लवकर उपद्रव होऊ ना शकेल.

हे वर्णन रायगडच्या दुर्गमतेला अधोरेखित करते. हा किल्ला केवळ संरक्षणाच्या दृष्टीने नव्हे, तर स्वराज्याच्या विस्तारासाठी योग्य होता. शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीमुळे रायगड एक मजबूत राजधानी बनली, आणि यात हिरोजी इंदुलकरांसारख्या व्यक्तींचे योगदान अमूल्य आहे.

रायगडची बांधकामे: हिरोजी इंदुलकरांची भूमिका

मुळात राजधानी होण्यापूर्वी रायगड हे रायरी मामल्याचे मुख्य ठिकाण असल्याने येथे बांधकामे ही फारशी नव्हतीच त्यामुळे राजधानीस योग्य असे काम येथे निर्माण होणे अतिशय गरजेचे होते आणि यासाठी प्रचंड खर्च येणार होता. रायगडावर जी तळी व इमारती बांधण्यात आल्या त्यांचा खर्च ५० हजार होन इतका झाला. यावेळी रायडच्या दुरुस्तीचे व इमारती बांधण्याचे काम दोन लोकांकडे होते ते म्हणजे आबाजी सोनदेव व हिरोजी इंदुलकर. या शिलेदारांनी रायगडावर राजवाडा, अठरा कारखान्यांची ठिकाणे, प्रधान व कारकून यांचे वाडे, सिंहासनाची जागा व सभागृह, मनोरे, पेठ, जगदीश्वर मंदिर, तटबंदी आणि इतर असंख्य इमारती व बांधकामे करवून घेतली.

हिरोजी इंदुलकर हे एक सच्चे स्वराज्यसेवक होते. हे करताना हिरोजी इंदुलकरांनी अगदी पदरचे पैसे सुद्धा स्वराज्याच्या कार्यात खर्ची घालण्यास मागे पुढे पहिले नाही. त्यांच्या या समर्पणामुळे रायगड एक भव्य राजधानी बनली. हिरोजी इंदुलकरांच्या कर्तृत्वाची साक्ष रायगड किल्ल्यावरील दोन शिलालेख आजही देत आहेत. यापैकी एक शिलालेख जगदीश्वर मंदिराच्या दरवाज्याच्या उंबरठ्यावर आहे व त्यावर लिहिले आहे: सेवेच्या ठायी तत्पर हिरोजी इटळकर. कीती मोठा अर्थ होतो या शिलालेखात असलेल्या वाक्यांचा! स्वराज्याच्या सेवेसाठी कायम तत्पर असणारे हिरोजी इंदुलकर आणि खुद्द शिवाजी महाराजांसमोर हा शिलालेख जगदीश्वराच्या मंदिरात लावण्यात आला त्याअर्थी महाराजांच्या लेखी हिरोजी यांचे महत्व किती असेल हे लक्षात येऊ शकेल.

हिरोजी इंदुलकर हे रायगड किल्ल्याचे वास्तू विशारद म्हणून ओळखले जातात, कारण त्यांनी रायगडच्या प्रत्येक बांधकामात आपली कौशल्यता दाखवली. राजवाडा, मनोरे, तटबंदी हे सर्व त्यांच्या देखरेखीखाली उभे राहिले. या बांधकामांमुळे रायगड केवळ एक किल्ला न राहता एक समृद्ध राजधानी बनली, ज्यात अठरा कारखाने, प्रधानांचे वाडे आणि राजवाडा यांचा समावेश होता. हिरोजींच्या या योगदानामुळे रायगड आजही इतिहासप्रेमींना आकर्षित करतो.

जगदीश्वर मंदिर आणि शिलालेख: हिरोजींची अमर कीर्ती

रायगड किल्ल्यावरील जगदीश्वर मंदिर हे हिरोजी इंदुलकरांच्या कर्तृत्वाचे एक प्रमुख स्मारक आहे. या मंदिराच्या दरवाज्याच्या उंबरठ्यावर असलेला शिलालेख "सेवेच्या ठायी तत्पर हिरोजी इटळकर" असा आहे. हा शिलालेख स्वराज्याच्या सेवेसाठी तत्पर असणाऱ्या हिरोजींच्या समर्पणाची जिवंत साक्ष आहे. खुद्द शिवाजी महाराजांच्या समोर हा शिलालेख लावण्यात आला, ज्यामुळे महाराजांच्या नजरेचे त्यांचे महत्व स्पष्ट होते.

याशिवाय दुसरा शिलालेख मंदिराच्या तटबंदीमध्ये बसवण्यात आला आहे जो संस्कृत भाषेत आहे. याचा मराठी अर्थ पुढीलप्रमाणे होतो: तीनही लोकांना आनंद देणारा हा जगदीश्वराचा प्रासाद सिंहासनाधिश्वर श्रीमत छत्रपती शिवाजी राजा यांच्या आज्ञेने शके १५९६ आंनद नाम संवत्सरे शुल्क पक्षाच्या एकादशी तिथीस आश्लेषा नक्षत्र असताना ज्योतिष शास्त्रात कीर्तिमान मानल्या गेलेल्या मुहूर्तावर ज्याच्या सभोवती मनोरे, गजशाळा, विहिरी, तळी, ऊंच राजवाडे आहेत अशा या वाणीस अवर्ण्य अशा रायगडावर हिरोजीने निर्माण केला असून तो यावतचंद्र पृथ्वीतलावर खुशाल नांदो.

या दोन शिलालेखांतून हिरोजी यांची कीर्ती समोर येते व आजही हे दोनही शिलालेख शिलालेखात वर्णित केल्याप्रमाणेच पृथ्वीतलावर नांदत आहेत. हे शिलालेख रायगडच्या इतिहासात एक महत्वपूर्ण भाग आहेत, ज्यात हिरोजींच्या वास्तू कौशल्याचा आणि समर्पणाचा उल्लेख आहे. जगदीश्वर मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर स्वराज्याच्या वास्तूशिल्पाचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. हिरोजी इंदुलकरांनी हे सर्व शिवाजी महाराजांच्या आज्ञेने निर्माण केले, ज्यामुळे त्यांची कीर्ती अमर झाली.

हिरोजी इंदुलकरांची कौटुंबिक आणि वैयक्तिक पार्श्वभूमी

हिरोजी इंदुलकरांची कौंटुंबिक माहिती फार मिळत नाही मात्र एका शाहूकालीन वतन पत्रात त्यांच्या मुलाचे नाव जानोजी असल्याचा उल्लेख आहे याशिवाय त्यांचे गाव इंदुलकर, मौजे करंजे, जिल्हा सातारा असावे. पूर्वी इंदुलकर गावाची वतनदारी संभाजी इंदुलकर यांच्याकडे होती मात्र पुढे त्यांच्यावर कर्जाचा डोंगर उभा राहिला व वाढते वय व कर्ज यामुळे कंटाळून ते रायगडास शिवाजी महाराजांना भेटले यावेळी हिरोजी इंदुलकर रायगड किल्ल्यावरच होते.

महाराजांनी हिरोजी यांना विचारले कि तुम्ही संभाजी इंदुलकरांचे कर्ज माफ करत असाल तर त्यांचे वतन विकण्यास ते तयार आहेत यानंतर संभाजी यांचे कर्ज हिरोजी यांनी फेडून टाकले व इंदुलकर येथील वतन पुढे स्वतः चालवले. हा प्रसंग हिरोजींच्या उदारतेची आणि स्वराज्यनिष्ठेची साक्ष देतो. त्यांनी केवळ रायगडच्या बांधकामात योगदान दिले नाही, तर वैयक्तिक जीवनातही स्वराज्याच्या हितासाठी निर्णय घेतले.

हिरोजी इंदुलकर हे एक सच्चे सेवक होते, ज्यांनी पदरचे पैसे स्वराज्याच्या कार्यात खर्च केले. त्यांच्या या समर्पणामुळे ते "सेवेच्या ठायी तत्पर" म्हणून ओळखले जातात. त्यांचे गाव आणि वतनदारीची माहिती त्यांच्या मूळाशी जोडते, ज्यामुळे त्यांचे जीवन अधिक स्पष्ट होते.

हिरोजी इंदुलकरांचा वारसा

तर ही होती रायगडचे वास्तुतज्ञ हिरोजी इंदुलकर यांची माहिती. या थोर व्यक्तिमत्त्वाबद्दल फार कमी माहिती उपलब्ध आहे मात्र रायगड किल्ल्यावर आजही दिमाखात उभे असलेले दोन शिलालेख व इमारती खऱ्या अर्थी हिरोजी इंदुलकरांच्या कर्तृत्वाची स्मारके आहेत. रायगड किल्ला आजही शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या आठवणी जागवतो, आणि त्यात हिरोजींचे योगदान अविभाज्य आहे.

हिरोजी इंदुलकर हे एक वास्तू विशारद होते, ज्यांनी रायगडला एक भव्य रूप दिले. त्यांच्या देखरेखीखाली उभ्या राहिलेल्या इमारती, मंदिरे आणि तटबंदी आजही इतिहासाच्या साक्षी आहेत. स्वराज्याच्या सेवेसाठी तत्पर असणाऱ्या या व्यक्तीचे जीवन प्रेरणादायी आहे. रायगड भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला हिरोजींच्या शिलालेखांमधून त्यांची कीर्ती सापडते.

शिवाजी महाराजांच्या राजधानीत हिरोजी इंदुलकरांची भूमिका अत्यंत महत्वाची आहे. त्यांचे समर्पण, कौशल्य आणि उदारता यामुळे ते इतिहासात अजरामर झाले. रायगड किल्ल्यावरील असंख्य बांधकामे आणि जगदीश्वर मंदिरातील दोन शिलालेख  हे सर्व हिरोजींच्या कर्तृत्वाची जिवंत उदाहरणे आहेत.