आनंदीबाईंनी 'ध' चा 'मा' खरंच केला होता का?

पेशवेकाळ हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण कालखंड आहे, ज्यात अनेक राजकीय कारस्थाने, कटकारस्थाने आणि ऐतिहासिक घटना घडल्या. त्यापैकी एक अत्यंत चर्चित आणि रहस्यमय घटना म्हणजे नारायणराव पेशव्यांची हत्या आणि त्यात आनंदीबाईंच्या भूमिकेचा उल्लेख. "ध चा मा" ही म्हण आजही लोकप्रिय आहे, जी एका छोट्या बदलाने मोठा अनर्थ घडवू शकते याचे प्रतीक आहे. पण खरंच आनंदीबाईंनी असा बदल केला होता का? हा प्रश्न अनेक इतिहासप्रेमींना भेडसावतो. या लेखामध्ये आपण या घटनेचा सविस्तर अभ्यास करू आणि या रहस्याचा उलगडा करू.

पेशवेकाळाची पार्श्वभूमी आणि भट घराण्याचा वारसा

मराठा साम्राज्याच्या मुख्य प्रधान पदाची जबाबदारी सन १७१३ ते १८१८ या १०५ वर्षांच्या काळात भट घराण्याकडे होती. या काळाला इतिहासकार पेशवेकाळ म्हणून ओळखतात. या कालखंडात मराठा साम्राज्याने अनेक यश मिळवले, पण त्याचबरोबर अनेक चांगल्या-वाईट घटना घडल्या. भट घराण्याचा इतिहास अतिशय रंजक आहे, ज्यात राजकीय महत्वाकांक्षा, कौटुंबिक वैर आणि सत्तास्पर्धा यांचा समावेश आहे.

भट घराण्यातील प्रमुख व्यक्तींमध्ये थोरले बाजीराव, नानासाहेब, विश्वासराव, माधवराव आणि नारायणराव यांचा उल्लेख येतो. नारायणराव बल्लाळ उर्फ नारायणराव पेशवे हे थोरले बाजीराव यांचे नातू आणि नानासाहेब यांचे तृतीय पुत्र होते. विश्वासराव आणि माधवराव यांच्यानंतर पेशवे पदाची जबाबदारी त्यांच्याकडे अल्पवयात आली. हे पद मिळवण्यासाठी त्यांचे काका रघुनाथराव उर्फ राघोबा यांची महत्वाकांक्षा खूप मोठी होती. पेशवेपदावर नजर ठेऊन असलेल्या रघुनाथरावांनी नारायणरावांच्या विरोधात कटकारस्थाने सुरू केली. या कटकारस्थानांचा सुगावा नारायणरावांना लागल्यावर त्यांनी रघुनाथरावांना अटकेत ठेवले.

या पार्श्वभूमीवर पेशवेकाळातील राजकीय वातावरण समजणे गरजेचे आहे. मराठा साम्राज्यात सत्ता हस्तांतरण नेहमीच संघर्षपूर्ण असायचे. भट घराण्यातील सदस्यांमध्ये कौटुंबिक संबंध असले तरी सत्तेची लालसा त्यांना एकमेकांचे शत्रू बनवत असे. रघुनाथराव हे दुराभिमानी होते आणि पेशवेपदासाठी अडून बसले होते. नारायणराव हे सातत्याने रघुनाथरावांना समजावण्याचा प्रयत्न करत, पण रघुनाथरावांना हे ठाऊक होते की नारायणराव कधीच त्यांना हे पद देणार नाहीत. यामुळे त्यांनी एक मोठा कट रचला, ज्यात नारायणरावांना कैद करण्याचा मुख्य उद्देश होता.

नारायणराव आणि रघुनाथराव यांच्यातील संघर्ष

नारायणराव आणि रघुनाथराव यांच्यातील संघर्ष हा पेशवेकाळातील एक प्रमुख मुद्दा आहे. नारायणरावांनी आपल्या काकांना अटकेत ठेवल्यावरही ते समेटाच्या गोष्टी करत राहिले. पण रघुनाथरावांची महत्वाकांक्षा इतकी प्रबळ होती की ते कोणत्याही समजावणीला तयार नव्हते. त्यांना ठाऊक होते की नारायणरावांना कैद करूनच त्यांची इच्छा पूर्ण होऊ शकते. यासाठी त्यांनी आपल्या समर्थकांसोबत एक कट रचला.

या कटात मुख्य उद्देश होता नारायणरावांना अटक करणे, म्हणजे धरून ठेवणे, आणि रघुनाथरावांना मुक्त करणे. यासाठी रघुनाथरावांनी गारद्यांशी संधान बांधले. गारद्यांना त्या काळात तब्बल नऊ लाख रुपये देण्यात आले. हे पैसे देण्यामागे कारण होते की एका राज्याच्या पंतप्रधानास धरण्याचा कट साधासुधा नव्हता. हा कट अत्यंत जोखमीचा आणि गुप्त होता.

पेशवेकाळातील असे कटकारस्थाने नेहमीच गुप्त राहत असत, कारण त्यांची नोंद अस्सल इतिहास साधनांत होत नसे. अस्सल साधनांत नोंद झाली तर ते कारस्थान गुप्त कसे राहील? यामुळे इतिहास अभ्यासकांना दुय्यम साधनांचा, जसे बखरी, काव्ये आणि वर्णने यांचा आधार घ्यावा लागतो. या घटनेतही पेशव्यांच्या बखरीसारख्या स्रोतांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

कटाची योजना आणि गारद्यांची भूमिका

कटाची योजना अतिशय बारकाईने रचण्यात आली होती. अटकेत असताना रघुनाथरावांनी गारद्यांसोबत बाहेरून संधान बांधले. या कटात सखाराम बापू यांचे गुप्त अंग असल्याचा उल्लेख पेशव्यांच्या बखरीत आहे. आणखी काही जण या कटात सामील होते. गारद्यांना नऊ लाख रुपये देण्याचे ठरल्यावर, त्यांना काय करावे हे सांगण्याची जबाबदारी आनंदीबाई यांना देण्यात आली. कारण रघुनाथराव अटकेत असल्याने त्यांच्यावर कडक पहारा होता.

आनंदीबाई या रघुनाथरावांच्या पत्नी होत्या आणि पेशवेकाळातील एक प्रसिद्ध राजकारणपटू स्त्री म्हणून ओळखल्या जात होत्या. त्याचवेळी गोपिकाबाईसुद्धा अशाच प्रकारच्या राजकीय कौशल्यासाठी प्रसिद्ध होत्या. या दोघींमधील स्पर्धा आणि वैर हे या घटनेच्या मागे असू शकते.

कटानुसार, नारायणरावांना धरावे असा मजकूर तयार करण्याचे सांगण्यात आले होते. पण आनंदीबाईंनी जो मजकूर तयार केला, त्यात नारायणरावास मारावे असे लिहिण्यात आले. यावरून लक्षात येते की मूळ मजकुरात खाडाखोड न करता पूर्ण नवा मजकूर आनंदीबाईंनी तयार केला होता. हा बदल इतका मोठा होता की त्याने संपूर्ण घटनेचा अनर्थ घडवला.

'ध' चा 'मा' ही घटना: खरी की काल्पनिक?

"ध चा मा" ही घटना नारायणरावांच्या खुनाच्या कटात आनंदीबाईंच्या उल्लेखाशी जोडली जाते. ही घटना इतकी लोकप्रचलित आहे की "ध चा मा करणे" ही म्हण आजही वापरली जाते. एक अक्षर सुद्धा अर्थाचा अनर्थ घडवू शकते, म्हणून कुठल्याही पाताळयंत्री कारस्थानासाठी ही म्हण प्रचलित आहे.

पण ही घटना खरंच घडली होती का? काही इतिहास अभ्यासक हे काल्पनिक असल्याचा दावा करतात. त्यांचे कारण आहे की जुन्या पत्रांमध्ये जी मोडी लिपी वापरली जात असे, त्यात "ध" हा शब्द खोडून "मा" करणे अशक्य आहे. ही दोन्ही अक्षरे एकमेकांशी मेळ खात नसल्याने त्यांच्यात अफरातफर करणे अशक्य आहे.

मात्र, पेशव्यांच्या बखरीत, जी कृष्णाजी विनायक सोहनी यांनी लिहिली आहे, या घटनेची माहिती आली आहे. ही बखर पेशवेकालीन इतिहासाचे एक चांगले साधन मानले जाते. बखरीनुसार, आनंदीबाईंनी ध चा मा केला तेव्हा ही गोष्ट खुद्द रघुनाथराव आणि सखाराम बापू यांना सुद्धा माहित नव्हती. हा मजकूर गारद्यांपर्यंत गेला आणि पुढील भयंकर प्रसंग घडला.

आनंदीबाईंनी असा निर्णय घेण्यामागे कारण होते स्वतःच्या पतीवर होत असलेला अन्याय आणि त्याचा बदला घेण्याची भावना. त्याचबरोबर, आपला पती आणि स्वतःविरोधात जे कारस्थान सुरू आहे, त्यामागे गोपिकाबाई असल्याने त्यांना धडा शिकवण्याची तीव्र भावना. या भावनांमुळे आनंदीबाई टोकाच्या निर्णयापर्यंत गेल्या.

पेशव्यांच्या बखरीतून मिळणारा प्रकाश

पेशव्यांच्या बखरीत वर्णित केलेला हा इतिहास वाचून "ध चा मा" ही घटना समजण्यास निश्चित मदत मिळते. बखरीनुसार, मूळ उद्देश फक्त धरणे हा होता, पण मजकुरात बदल करून मारणे असा झाला. हा बदल एका शब्दाचा फरक किती मोठा अनर्थ घडवू शकतो याची प्रचिती देतो.

बखर हे दुय्यम साधन असले तरी ते इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वपूर्ण आहे. अस्सल साधनांत अशा गुप्त कारस्थानांची नोंद नसते, त्यामुळे बखरीसारख्या स्रोतांवर अवलंबून राहावे लागते. या बखरीतून हे स्पष्ट होते की आनंदीबाईंनी खरंच असा बदल केला होता, आणि तो त्यांच्या राजकीय महत्वाकांक्षा आणि वैयक्तिक भावनांमुळे.

घटनेचे परिणाम आणि इतिहासातील स्थान

नारायणरावांची निर्घृण हत्या ही पेशवाईच्या इतिहासातील एक काळी घटना आहे. या घटनेने मराठा साम्राज्यात अस्थिरता निर्माण झाली. रघुनाथरावांच्या महत्वाकांक्षेने सुरू झालेला हा कट आनंदीबाईंच्या निर्णयामुळे हत्येत रूपांतरित झाला. यामुळे भट घराण्यातील वैर आणखी वाढले.

"ध चा मा" ही घटना आजही एक उदाहरण म्हणून घेतली जाते की छोट्या बदलाने मोठा परिणाम होऊ शकतो. पेशवेकाळातील स्त्रियांच्या राजकीय भूमिकेचा अभ्यास करताना आनंदीबाई आणि गोपिकाबाई यांचा उल्लेख आवर्जून येतो. त्या काळात स्त्रिया राजकारणात सक्रिय असत, आणि त्यांच्या निर्णयांचा प्रभाव मोठा असायचा.

रहस्याचा उलगडा

शेवटी, आनंदीबाईंनी "ध" चा "मा" खरंच केला होता का? होय, पेशव्यांच्या बखरीनुसार हे घडले होते. हा बदल नव्या मजकुरातून झाला, ज्याने नारायणरावांची हत्या घडवली. ही घटना पेशवेकाळातील राजकीय कारस्थानांचे उत्तम उदाहरण आहे. जर तुम्हाला पेशवेकाळ, नारायणराव हत्या किंवा आनंदीबाईंबद्दल अधिक जाणून घ्यायचे असेल, तर अशा ऐतिहासिक स्रोतांचा अभ्यास करा.