जॉन फ्रायर - शिवराज्याभिषेक सोहळा अनुभवणारा प्रवासी लेखक

जागतिक इतिहासात प्रवासी लेखक यांचे योगदान अतिशय महत्त्वपूर्ण आहे. त्यांनी विविध कालखंडात केलेल्या प्रवासादरम्यानच्या नोंदी आणि लिखाण आजही इतिहासाच्या अभ्यासासाठी अमूल्य ठरतात. अशा प्रवासी लेखकांपैकी एक प्रमुख नाव म्हणजे जॉन फ्रायर. त्याच्या सतराव्या शतकातील भारतावरील नोंदी, विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचे वर्णन, इतिहासकारांसाठी महत्त्वाचे आहे.

जॉन फ्रायर यांचा प्रारंभ आणि शिक्षण

जॉन फ्रायर यांचा जन्म १६५० साली इंग्लंड देशातील लंडन येथे झाला. त्यांनी १६६४ साली केंब्रिज विद्यापीठातून वैद्यकीय पदवी मिळवली. वैद्यकीय क्षेत्रातील त्यांच्या ज्ञानामुळे त्यांना ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सेवेत भारतात येण्याची संधी मिळाली. त्यांचे लिखाण आणि नोंदी यांनी त्यांना एक प्रवासी लेखक आणि इतिहासकार म्हणून अजरामर केले.

भारतातील आगमन आणि मछलीपट्टण येथील वास्तव्य

१६७३ साली जॉन फ्रायर भारतात आले. याला कारण होते इंग्रज आणि डच यांच्यातील युद्ध. या काळात इंग्रजांनी दहा जहाजांची कुमक चेन्नई येथे पाठवली होती, आणि जॉन फ्रायर यांना ईस्ट इंडिया कंपनीचा डॉक्टर म्हणून भारतात पाठवण्यात आले. त्यांचे सुरुवातीचे वास्तव्य मछलीपट्टण येथे झाले. मछलीपट्टण येथे ब्रिटिशांच्या वखारी होत्या, आणि हा परिसर गोवळकोंड्याच्या कुतुबशहाच्या अमलाखाली होता.

जॉन फ्रायर यांनी नोंदवले की, कुतुबशहाने परकीय लोकांना वखारी घालण्यास अनुमती देण्याचे कारण असे होते की, त्यांच्याकडे स्वतःचे आरमार नव्हते. यामुळे किनारपट्टीचे संरक्षण आणि इतर देशांशी व्यापार सुरळीत चालावा यासाठी परकीयांना परवानगी देण्यात आली होती.

प्रवास आणि लिखाणाची आवड

जॉन फ्रायर हा पेशाने डॉक्टर असल्याने त्याला कामानिमित्त विविध भागांत प्रवास करावा लागत असे. या प्रवासादरम्यान त्याने आपल्या लिखाणाची आवड जोपासली, आणि त्याच्या नोंदी सतराव्या शतकातील भारताच्या इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी अतिशय उपयुक्त ठरल्या. मछलीपट्टण येथून तो सुरत येथे गेला आणि तेथील वृत्तांत लिहून ठेवला. त्यानंतर त्याचे मुंबई येथे आगमन झाले, जिथे त्याला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचा ऐतिहासिक सोहळा अनुभवण्याची संधी मिळाली.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचे वर्णन

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक हा मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता. या सोहळ्यासाठी मुंबईहून ब्रिटिशांचे डिप्युटेशन गेले होते, आणि यामध्ये जॉन फ्रायर यांचाही समावेश होता. त्यांनी रायगड किल्ल्यावरील या सोहळ्याच्या महत्त्वपूर्ण नोंदी करून ठेवल्या. रायगडावर गेल्यावर त्यांना तिथे दोन हत्ती पाहून अत्यंत आश्चर्य वाटले. रायगडासारख्या कठीण किल्ल्यावर दोन हत्ती कसे आणले गेले, हा प्रश्न त्यांना पडला, आणि त्यांनी ही नोंद करून ठेवली. या नोंदी मराठ्यांच्या सामर्थ्य आणि संगठनशक्तीचे द्योतक आहेत.

पुढील प्रवास आणि मायदेशी परत

राज्याभिषेक सोहळा संपन्न झाल्यावर जॉन फ्रायर काही काळ मुंबई येथे राहिला. त्यानंतर तो जुन्नर, कारवार, गोकर्ण मार्गे इराण येथे गेला. १६८१ साली तो आपल्या मायदेशी युरोपला परतला, आणि १७३३ साली लंडन येथे त्याचा मृत्यू झाला.

जॉन फ्रायर यांचा इतिहासातील वारसा

जॉन फ्रायर यांनी एक प्रवासी लेखक म्हणून सतराव्या शतकातील भारताच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या नोंदी केल्या. विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचे वर्णन त्यांनी तपशीलवार केले आहे, ज्यामुळे ते एक इतिहासकार म्हणूनही महत्त्वपूर्ण ठरतात. त्यांच्या नोंदींमुळे मराठ्यांचा इतिहास, सतराव्या शतकातील भारत, आणि ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्याशी संबंधित माहिती आजही उपलब्ध आहे.

जॉन फ्रायर यांच्या प्रवास आणि लिखाणामुळे इतिहासाच्या अभ्यासकांना एक मौलिक दस्तऐवज मिळाला आहे, जो मराठ्यांच्या गौरवशाली इतिहासाचा साक्षीदार आहे.