फत्तेसिंग भोसले - अक्कलकोट संस्थानाचे संस्थापक व छत्रपती शाहू महाराजांचे मानसपुत्र

महाराष्ट्राच्या इतिहासात अक्कलकोट संस्थान एक महत्त्वाचे स्थान आहे, आणि या संस्थानाचे संस्थापक म्हणून फत्तेसिंग भोसले यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याच्या सेवेत मोलाचे योगदान दिले. या लेखात आपण फत्तेसिंग भोसले यांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या कार्यावर प्रकाश टाकणार आहोत.

फत्तेसिंग भोसले यांचा प्रारंभ आणि शाहू महाराजांशी नाते

१७०७ साली छत्रपती शाहू महाराज मोगलांच्या कैदेतून सुटून स्वराज्यात परतले. त्यांनी वेगवेगळ्या मुलुखात आपला अमल बसवण्यास सुरुवात केली. या काळात छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यातील परगणे शिवणे येथील पारद या गावाचे पाटील सयाजी लोखंडे यांनी शाहू महाराजांना विरोध केला, कारण हा परिसर मोगलांच्या ताब्यात होता. यानंतर शाहू महाराज आणि सयाजी लोखंडे यांच्या सैन्यात लढाई झाली, आणि सयाजी पाटील मारले गेले. यावेळी सयाजी पाटील यांची पत्नी आपले लहान मूल घेऊन शाहू महाराजांच्या घोड्याजवळ गेली आणि ते मूल त्यांच्या पायावर ठेऊन म्हणाली, “या बालकास वाचवावे, हे मूल आपल्या चरणी वाहिले आहे.”

छत्रपती शाहू महाराजांनी या निरागस बालकाचा स्वीकार केला आणि या लढाईत विजय अर्थात फत्ते मिळाला म्हणून या बालकाचे नाव फत्तेसिंग असे ठेवले. त्यांना आपला मानसपुत्र मानले. फत्तेसिंग यांचे बालपण सातारा येथेच गेले, आणि वीरूबाई यांनी त्यांचे आईप्रमाणे पालनपोषण केले. वीरूबाई यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची उत्तरक्रिया फत्तेसिंग यांनीच केली, ज्यामुळे त्यांचे वीरूबाईंशी असलेले भावनिक नाते दिसून येते.

अक्कलकोट परगण्याची जबाबदारी

वीरूबाई यांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती शाहू महाराजांनी त्यांच्या खर्चाकरिता नेमलेला अक्कलकोट परगणा फत्तेसिंग यांना दिला. शाहू महाराज फत्तेसिंग यांना पुत्र मानत असल्याने, शाहूकालीन कागदपत्रांमध्ये त्यांचा उल्लेख चिरंजीव असाच येतो. १७१५ साली शाहू महाराजांनी पारद हे फत्तेसिंग यांचे मूळ गाव त्यांच्या भावास इनाम म्हणून दिले. यामुळे फत्तेसिंग यांचे कुटुंब आणि त्यांचा वारसा स्वराज्यात अधिक दृढ झाला.

स्वराज्याच्या सेवेतील योगदान

फत्तेसिंग भोसले यांनी आपल्या कार्यकाळात बाळाजी विश्वनाथ, बाजीराव पेशवे, आणि नानासाहेब पेशवे या तीन पेशव्यांच्या कारकिर्दी अनुभवल्या. त्यांनी अनेक मोहिमांमध्ये स्वतंत्रपणे आणि इतर सरदारांच्या साथीने शौर्य गाजवून स्वराज्याची सेवा केली. कोल्हापूर, कर्नाटक, भागानगर, बुंदेलखंड, त्रिचनापल्ली आदी प्रांतांवर फत्तेसिंग भोसले यांनी स्वाऱ्या केल्याचे उल्लेख कागदोपत्री आढळतात. या मोहिमांमुळे स्वराज्याचा विस्तार आणि प्रभाव वाढला.

छत्रपती शाहू महाराजांचे निधन आणि अंत

छत्रपती शाहू महाराजांचे निधन झाल्यावर फत्तेसिंग भोसले अत्यंत दुःखी झाले आणि त्यांनी खूप शोक केला. शाहू महाराजांशी त्यांचे नाते केवळ राजकीय नव्हते, तर ते भावनिक आणि कौटुंबिक होते. १७६० साली फत्तेसिंग भोसले यांचा मृत्यू अक्कलकोट येथे झाला. त्यांच्यानंतर त्यांच्या वारसांनी अक्कलकोट संस्थानाची जबाबदारी उत्तमपणे पार पाडली, आणि संस्थानाचा वारसा पुढे नेला.

फत्तेसिंग भोसले यांचा वारसा

फत्तेसिंग भोसले यांनी अक्कलकोट संस्थानाची पायाभरणी केली आणि स्वराज्याच्या विस्तारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांचे शौर्य, निष्ठा आणि स्वराज्याप्रती समर्पण यामुळे त्यांचे नाव मराठ्यांच्या इतिहासात अजरामर आहे.