खोकरीचे घुमट - सिद्दी राज्यकर्त्यांची दफनभूमी

आयुष्यात कितीही यश प्राप्त केले तरी मृत्यू हे एक शाश्वत सत्य आहे. मृत्यूपासून जगातील कुणीही सुटलेला नाही. असे असले तरी आपला मृत्यू झाल्यावर आपले नाव व आठवण कायम राहावी यासाठी प्रत्येक मनुष्य प्रयत्न करीत असतो. राज्यकर्त्यांमध्ये तर ही भावना जुन्या काळापासून चालत आली आहे. काही जण त्यांच्या कार्यामुळे आठवणीत राहतात तर काही जण त्यांच्या कर्तृत्वामुळे. हे कर्तृत्व चांगले की वाईट ही बाब येथे दुय्यम राहते कारण माणूस हा जसा चांगल्या कामासाठी आठवणीत राहतो तसाच वाईट कामासाठी सुद्धा व प्रत्येकाच्या विचारसरणीनुसार कार्य चांगले की वाईट याची परिभाषा बदलत असते. या लेखामध्ये आपण खोकरी येथील घुमटांच्या माध्यमातून सिद्दी राज्यकर्त्यांच्या दफनभूमीबद्दल सविस्तर जाणून घेणार आहोत. हे घुमट इतिहासाच्या पाऊलखुणा आहेत, जे सिद्दी वंशाच्या शासकांच्या जीवन आणि मृत्यूची कथा सांगतात. हे ठिकाण रायगड जिल्ह्यातील एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थळ आहे, जे पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी आकर्षणाचे केंद्र आहे.

राज्यकर्त्यांची स्मारके आणि त्यांचे महत्व

अनेक राज्यकर्त्यांनी आपला मृत्यू झाल्यानंतर आपले प्रशस्त स्मारक व्हावे व त्यारूपातून आपला इतिहास पुढील पिढयांना कळावा या अपेक्षेने मृत्यूनंतर आपल्या स्मारकाची व्यवस्था करून ठेवली. काहींची स्मारके बहुतांशी त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या वंशजांनी निर्माण केली मात्र काही स्मारके अशीही होती की ती राज्यकर्त्यांनी आपला मृत्यू होण्यापूर्वीच बांधून घेतली जेणेकरून मृत्यूनंतर आपण तर स्मारक पाहायला नसणार त्यामुळे आधीच तजवीज करून ठेवलेली बरी असा हेतू त्यामागे होता. ही स्मारके केवळ दफनभूमी नसून, त्या काळातील वास्तुकला, संस्कृती आणि राजकीय स्थितीचे प्रतिबिंब आहेत. अशा स्मारकांमुळे इतिहासकारांना त्या काळाच्या घटनांचा अभ्यास करण्यास मदत होते, आणि ते पुढील पिढ्यांसाठी एक वारसा म्हणून उभे राहतात.

खोकरी गाव आणि त्याचे स्थान

रायगड जिल्ह्याच्या मुरुड जंजिरा तालुक्यातील खोकरी येथील सिद्दी राज्यकर्त्यांच्या कबरी सुद्धा मरणापूर्वी बांधण्यात आलेल्या स्मारकांचे उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. खोकरी हे गाव मुरुड या तालुक्याच्या शहराच्या दक्षिणेस ६.४ किलोमीटर अंतरावर आहे व जंजिरा किल्ला आणि राजपुरीच्या पूर्वेस विरुद्ध दिशेस आहे. खोकरी गावं तसे छोटेसेच मात्र निसर्गरम्य असून नारळ सुपारीच्या विपुल बागा परिसरात आढळतात. हे गाव नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेले आहे, जिथे हिरवीगार बागा आणि शांत वातावरण पर्यटकांना शांतता प्रदान करते. हे ठिकाण जंजिरा किल्ल्याच्या जवळ असल्याने, इतिहासाच्या दृष्टीने एक महत्वपूर्ण भाग आहे, जिथे सिद्दी राज्यकर्त्यांच्या वारसाची स्मृती जिवंत आहे.

खोकरी गावात शिरल्यावर इस्लामी वास्तुशास्त्राचा प्रभाव असलेल्या तीन भव्य वास्तू आपल्या नजरेत भरतात. प्रथमच पाहणाऱ्यास या वास्तू म्हणजे एखादे धर्मस्थळ आहे का असे वाटू शकते मात्र या तीन वास्तू जंजिरा राज्याच्या तीन तत्कालीन शासकांच्या कबरी आहेत. या वास्तू इस्लामी वास्तुकलेच्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहेत, ज्यात घुमट, मेहराब आणि नक्षीकाम यांचा समावेश आहे, जे त्या काळातील कलाकुसर दाखवतात.

घुमटांचे बांधकाम आणि इतिहास

आणि विशेष म्हणजे या कबरी त्या शासकांनी आपल्या मृत्यूपूर्वीच तयार करून ठेवल्या होत्या. या तीन स्मारकांपैकी एक स्मारक भव्य असून इतर दोन स्मारके लहान आहेत मात्र असा अंदाज लावणे चुकीचे ठरेल की दोन लहान स्मारके दुय्यम दर्जाची आहेत उलट ही दोन स्मारके सुद्धा मुख्य राज्यकर्त्यांचीच आहेत व यांच्या बांधणीचा कालावधी मोठ्या स्मारकापुर्वीचा आहे. हे घुमट केवळ आकाराने वेगळे नसून, त्यांच्या बांधकामाच्या काळ आणि महत्वानुसारही वेगळे आहेत, जे सिद्दी राज्यकर्त्यांच्या योजनाबद्धतेचे द्योतक आहेत.

या स्मारकांच्या आकारांपेक्षा आपण स्मारकाच्या कालावधीनुसार त्याची माहिती घेण्याचा प्रयत्न करू. छोट्या दोन स्मारकांपैकी पहिले स्मारक आहे सिद्दी खैरीयत याचे, हा १६६७ ते १६९६ पर्यंत जंजिऱ्याचा शासक होता व याने छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या कारकिर्दी पहिल्या होत्या. एक काटक व चिवट सिद्दी राज्यकर्ता म्हणून सिद्दी खैरीयत याचे नाव घेतले जाते. मोगलानी रायगड घेतल्यावर हा किल्ला त्यांनी सिद्दी खैरीयतच्या स्वाधीन केला होता व हा रायगड किल्लयावर मरेपर्यंत होता मात्र मरणानंतर आपल्याला जंजिऱ्याजवळ दफन केले जावे अशी त्याची इच्छा असल्याने त्याने खोकरी येथे घुमट बांधून आपली व्यवस्था करून ठेवली होती. हा गेल्यावर त्याचे प्रेत शवपेटीत घालून खोकरी येथे आणण्यात आले व दफन करण्यात आले. सिद्दी खैरीयतच्या या घुमटाने त्याच्या राजकीय जीवनाची झलक दाखवते, जे मराठा आणि मोगलांच्या संघर्षात महत्वपूर्ण भूमिका बजावली.

सिद्दी खैरीयत च्या कबरीच्या बाजूस असलेली त्याच आकाराची दुसरी कबर ही सिद्दी कासीम उर्फ याकूतखान याची आहे. हा सिद्दी खैरीयतचा छोटा भाऊ होता. सिद्दी खैरीयत आणि सिद्दी कासीम यांची लष्करी कारकीर्द समांतर काळातील असली तरी त्याच्याकडे जंजिऱ्याच्या वजीरपदाची सूत्रे सिद्दी खैरीयतच्या मृत्यूनंतर म्हणजे १६९६ साली आली. सिद्दी कासिमचा मृत्यू १७०६ साली झाला व मृत्यूनंतर त्यालाही खोकरी येथील त्यानेच स्वतःसाठी बांधून ठेवलेल्या घुमटामध्ये दफन करण्यात आले. सिद्दी कासीमच्या या घुमटाने त्याच्या प्रशासकीय योगदानाची साक्ष देतो, जे जंजिरा राज्याच्या स्थिरतेसाठी महत्वपूर्ण होते.

तिसरा व सर्वात मोठा घुमट आहे सिद्दी सुरुलखान याचा. हा सिद्दी कासीम याचा चेला कांसा किल्ल्याचा किल्लेदार म्हणून काम करीत होता. सिद्दी कासीम यास उत्तराधिकारी नसल्याने त्याने सिद्दी सुरुलखान याच्याकडे राज्याची सूत्रे दिली. १७०६ साली सिद्दी सुरुलखान वजीरपदी बसला, त्याची कारकीर्द १७३२ पर्यंत त्याच्या मृत्यूपर्यंत चालली. मरणापूर्वी त्यानेही आपल्याकरिता भव्य असा घुमट बांधून घेतला आणि त्याची आपल्या मरणानंतर नीट व्यवस्था व्हावी यासाठी सावली आणि मिठागर या दोन गावांचे उत्पन्न आणि फैमखारीचे व दांडा येथील काही वाड्यांचे उत्पन्न त्या घुमटाच्या खर्चाकरिता नेमून दिले होते. आणि अशी सनद केली की घुमटाच्या व्यवस्थेकरिता ठेविलेल्या मनुष्याच्या नेमणूका जाऊन जो पैसा शिल्लक राहील तो घुमटाच्या फैमखारीच्या दुरुस्तीसाठी लावण्यासाठी अनामत ठेवावा आणि या उत्पन्नावर माझ्या वारसांचा हक्क नसणार. ही सनद त्याने फैम नावाच्या आपल्या अधिकाऱ्यास सोपवली आणि १७३२ साली त्याचा मृत्यू झाला. सिद्दी सुरुलखानच्या या भव्य घुमटाने त्याच्या दूरदृष्टी आणि आर्थिक योजनेचे उदाहरण देतो, जे स्मारकाच्या दीर्घकाळ टिकावासाठी महत्वपूर्ण होते.

सिद्दी वंशाचा इतिहास आणि वारसा

हा आहे खोकरी येथील घुमटांचा इतिहास. स्वराज्याचा एक प्रमुख शत्रू म्हणून सिद्दी वंशाची ओळख आहे. स्वराज्याचा एक प्रमुख शत्रू म्हणून सिद्दी वंशाची ओळख आहे. निजामशाही, मोगल, आदिलशाही या सत्तांचे गरजेनुसार मांडलिकत्व स्वीकारून आपले अस्तिव टिकवून ठेवण्यामध्ये सिद्दी यशस्वी झाले. शिवरायांनी सिद्दीचा सर्व मुलुख जिंकला होता मात्र त्यांचे केंद्रस्थान जंजिरा मात्र अजिंक्य राहिला. शाहू महाराजांच्या काळात तर सिद्दीला मराठ्यांसोबत तह करून आपले अस्तित्व वाचवावे लागले होते. इंग्रजांनी कालांतराने सिद्दीवर अप्रत्यक्षरीत्या अमल प्राप्त केला तरी जंजिरा हा किल्ला सिद्दीच्याच ताब्यात होता. १९४८ साली म्हणजे भारत ब्रिटिशांच्या ताब्यातून स्वतंत्र झाल्यानंतर एक वर्षांनी जंजिरा संस्थान भारतात विलीन झाले. इतिहासाचा साक्षेपी अभ्यास करणाऱ्यांनी खोकरीचे हे घुमट एकदा तरी पाहावेत. हे घुमट सिद्दी वंशाच्या राजकीय संघर्ष आणि अस्तित्व टिकवण्याच्या प्रयत्नांची कथा सांगतात.

खोकरीचे घुमट हे सिद्दी राज्यकर्त्यांच्या दफनभूमी म्हणून एक अनोखा वारसा आहेत. या लेखामध्ये आपण या घुमटांच्या इतिहास, बांधकाम आणि महत्वाबद्दल सविस्तर चर्चा केली. हे ठिकाण इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी एक महत्वपूर्ण स्थळ आहे, जे मराठा-सिद्दी संघर्षाची स्मृती जिवंत ठेवते.