नजीबखान रोहिला - पानिपतच्या युद्धास कारणीभूत ठरलेला इसम

पानिपतचे युद्ध हा मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा आणि शोकांतिक अध्याय आहे. या युद्धात मराठ्यांचा मुख्य शत्रू अहमदशाह अब्दाली हा मानला जात असला, तरी त्याला भारतात आणण्यात मोलाची भूमिका बजावणारी व्यक्ती म्हणजे नजीबखान रोहिला. या लेखात आपण नजीबखानाच्या कारस्थानी स्वभावावर आणि त्याच्या कृतींमुळे पानिपतच्या युद्धाला आलेल्या चढाओढीवर प्रकाश टाकणार आहोत.

नजीबखान रोहिलाचा उदय आणि कारस्थान

नजीबखान हा दुआब प्रांतातील सहारणपूर प्रांताचा जहागीरदार होता. त्याचा स्वभाव मुळात अत्यंत कारस्थानी होता. सुरुवातीला त्याने मोगल सरदार गाजीउद्दीन याचा विश्वासघात करून अहमदशाह अब्दाली याला जवळ केले आणि स्वतः दिल्लीत प्रबळ होऊन बसला. यानंतर मीर शहाबुद्दीन याने नजीबखानाच्या विरोधात रघुनाथराव पेशवे आणि मल्हारराव होळकर यांची मदत घेतली आणि नजीबखानाचा पाडाव केला. या पराभवानंतर नजीबखान मराठ्यांकडून मारला गेला असता, पण त्याने पेशवे आणि होळकर यांच्याकडे गयावया करून जीवदान मागितले. त्याला यावेळी जिवंत सोडणे ही मराठ्यांची खूप मोठी चूक ठरली.

अब्दालीला आमंत्रण आणि दत्ताजी शिंदेंची हत्या

जीवदान मिळाल्यावरही नजीबखानाच्या कारस्थानी स्वभावात काहीही बदल झाला नाही. १७६० सालच्या पावसाळ्यात, मराठ्यांचे सैन्य उत्तर हिंदुस्थानात नसल्याचा फायदा घेत त्याने अब्दालीला उत्तर हिंदुस्थानात बोलावून घेतले. मराठ्यांचा फायदा होईल म्हणून गंगेवर पूल बांधण्याचे खोटे आश्वासन त्याने दत्ताजी शिंदे यांना दाखवले. याच मार्गाने अब्दालीला उत्तर भारतात प्रवेश मिळवून दिला. अब्दाली गंगेचा पूल ओलांडून आत आल्यावर नजीबखानाने कारस्थान करून दत्ताजी शिंदे यांना होळकरांपासून वेगळे केले आणि त्यांची हत्या केली. या विश्वासघाताने मराठ्यांना मोठा धक्का बसला.

पानिपतच्या युद्धानंतरचा काळ

पानिपतचे युद्ध झाल्यावर काही काळ मराठ्यांचे उत्तर भारताकडे दुर्लक्ष झाले. यावेळी नजीबखानाने उत्तर भारतात मोठी उचल खाल्ली. १७६३ साली त्याने दिल्लीजवळ सुरजमल जाट याचा पराभव करून त्याची हत्या केली. यानंतर सुरजमल जाट याचा पुत्र जवाहिरमल याने आपल्या पित्याचा बदला घेण्यासाठी नजीबखानाच्या सैन्यासोबत अनेक लढाया करून त्याचे मोठे नुकसान केले.

मराठ्यांचे पुनरागमन आणि नजीबखानाची शरणागती

१७७० साली मराठ्यांनी पुन्हा एकदा उत्तर भारतात आपले वर्चस्व निर्माण केले आणि नवलसिंग याचा पराभव केला. हे पाहून नजीबखानाला भीती वाटली की, लवकरच मराठे आपलाही समाचार घेतील. आपण कितीही प्रयत्न केले तरी मराठ्यांसमोर टिकाव लागू शकत नाही, अशी खात्री होऊन त्याने शेवटी मराठ्यांसमोर शरणागती पत्करली. पानिपतचे युद्ध होण्यापूर्वी दुआब प्रांतातील जेवढा मुलुख मराठ्यांकडे होता, त्याच्या सनदा त्याने मोगल शहाजाद्याकडून मिळवून मराठ्यांना दिल्या. स्वतः त्याचा मुलगा झबेता खान याच्यासह आपले लष्कर घेऊन तो मराठ्यांच्या फौजेत तुकोजीराव होळकर यांच्या अखत्यारीत नोकरी करू लागला.

नजीबखानाचा अंत आणि त्याचा वारसा

१७७० सालच्या ऑक्टोबर महिन्यात नजीबखान नजिबगडाकडे जात असताना वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला. जरी अखरेच्या काळात पर्याय नसल्याने तो मराठ्यांच्या आश्रयास आला असला, तरी अब्दालीला आमंत्रण देऊन पानिपतचे संहारक युद्ध घडवण्यास मुख्य कारण नजीबखानच होता, हे सुद्धा तेवढेच सत्य आहे. त्याच्या कारस्थानांनी मराठ्यांना आणि उत्तर भारताच्या इतिहासाला मोठा धक्का बसला.

नजीबखान आणि पानिपत युद्धाचा परिणाम

नजीबखानाच्या कारस्थानांमुळे पानिपतचे युद्ध मराठ्यांच्या इतिहासातील एक शोकांतिका ठरले. त्याच्या विश्वासघाताने आणि अब्दालीला भारतात आणण्याच्या कृतीने मराठ्यांचे उत्तर भारतातील वर्चस्व काही काळासाठी कमकुवत झाले. तरीही मराठ्यांनी पुन्हा आपली ताकद सिद्ध केली आणि नजीबखानाला शरण येण्यास भाग पाडले.