देवगिरी उर्फ दौलताबाद - यादवकालीन महाराष्ट्राची राजधानी

महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासात एक महत्त्वाचे स्थान असलेला दुर्ग म्हणजे देवगिरी किल्ला, जो पुढे "दौलताबाद" या नावाने ओळखला गेला. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात वसलेला हा किल्ला केवळ एक दुर्ग नाही, तर अनेक राजवटींचा साक्षीदार राहिलेला इतिहासाचा ऐतिहासिक वारसा आहे.

प्राचीन स्थापत्याचे अद्वितीय दर्शन

देवगिरी किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर भव्य तटबंदी, राजसी दरवाजे आणि खडकात कोरलेली रचना आपल्याला भारावून टाकते. प्रवेश करताच एकेकाळी समृद्ध असलेल्या नगरीच्या खुणा दिसू लागतात. तटबंदी पार करताच यादव साम्राज्याच्या राजवटीचा भव्य ठसा असलेले स्थापत्य दिसू लागते.

किल्ल्याच्या महाद्वारावर हत्ती व शरभ शिल्पे कोरलेली असून, त्या काळातील शिल्पकलेची प्रगल्भता दर्शवतात. दरवाज्यांजवळ पहारेकरी बसण्यासाठी चौक्या, गडावरील बुरुज, आणि भुयारी मार्ग ही रचना किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी किती कसून आखलेली होती, याचा प्रत्यय येतो.

देवगिरीची निर्मिती व यादवकालीन वैभव

या दुर्गाची स्थापना राष्ट्रकूट काळात झाली, पण यादव राजा भिल्लम (पाचवा) याने या किल्ल्यास राजधानीचा दर्जा दिला. तेव्हापासून महाराष्ट्रातील राजकीय, सांस्कृतिक आणि आर्थिक घडामोडींचे केंद्र म्हणून देवगिरी उदयाला आले. यामुळेच देवगिरीस "महाराष्ट्राची राजधानी" असा मान मिळाला.

यादव काळात किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी, जलव्यवस्थेसाठी, वसाहतींसाठी मोठ्या प्रमाणावर बांधकामे करण्यात आली. त्यामुळे देवगिरी हा किल्ला डोंगरी आणि भुईकोट दुर्ग या दोघांचा मिलाफ असलेले दुर्मिळ उदाहरण बनला.

संरक्षण आणि युद्धतंत्र

देवगिरी किल्ल्याची रचना म्हणजे कौटिलीय अर्थशास्त्रातील आदर्श दुर्गरचना. प्रवेशद्वारापासून सुरू होणारा अंधारी मार्ग, खंदक, चकवा देणाऱ्या वाटा, उंच बुरुज, तोफा, अडथळे या सर्वांनी शत्रूचा मार्ग अडवणे शक्य होत असे.

किल्ल्यावर उकळत्या तेलाने, दगडाने व बाणांनी हल्ला करण्यासाठी छुप्या जागा तयार करण्यात आल्या होत्या. अंधारी मार्ग हे ठिकाण तर शत्रूंच्या मरणाचा मार्ग ठरत असे. एकदा का शत्रू आत शिरला, की त्याचा नाश निश्चित होता.

जलव्यवस्था आणि तलाव

पावसाचे प्रमाण कमी असलेल्या भागात स्थित असलेला हा किल्ला उत्तम जलसंधारण यंत्रणेचा आदर्श आहे. हत्ती तलाव हे एक उत्कृष्ट उदाहरण असून इतर तलाव, विहिरी आणि टाक्यांच्या साहाय्याने पाण्याची सोय केली जात होती.

भारतमाता मंदिर – एक अद्वितीय वास्तू

किल्ल्यातील एक विशेष आकर्षण म्हणजे भारत माता मंदिर. मूळतः यादवकालीन या मंदिरात स्थानिकांनी भारतमातेची मूर्ती स्थापित केली आहे. मंदिर परिसरात यादवकालीन स्तंभ, मोठा गाभारा आणि शिल्पकला दिसून येते. हे भारतमातेचे भारतामधील पहिले मंदिर असल्याचे मानले जाते.

चांदमिनार – टेहळणीसाठीची भव्य रचना

किल्ल्यावर असलेला चांदमिनार हा टेहळणी बुरुज आहे. यावरून संपूर्ण परिसरावर लक्ष ठेवणे शक्य होत असे. शत्रू जवळ आल्यास या बुरुजातून इशारा दिला जात असे. ही रचना उत्तरकालीन इस्लामी स्थापत्याचा प्रभाव दर्शवते.

इस्लामी राजवटींचा प्रभाव

यादव साम्राज्य संपल्यानंतर खिलजी, तुघलक, बहामनी, निजामशाही आणि मोगल सत्तांनी किल्ल्यावर राज्य केले. त्यामुळे येथे इस्लामी वास्तूशास्त्राच्या अनेक शैली दिसून येतात. याच काळात देवगिरीचे नाव बदलून "दौलताबाद" ठेवण्यात आले.

मेंढा तोफ आणि अन्य शस्त्रास्त्रे

किल्ल्यावर मेंढा तोफ ही एक आकर्षण आहे. ती तब्बल २३ फूट लांब असून चौफेर फिरवता येणारी आहे. तिच्यावर कोरलेले "किला शिकन" हे वाक्य तिच्या सामर्थ्याचे वर्णन करते. याशिवाय येथे धूळधाण, काळा पहाड, बिजली यांसारख्या मोठ्या तोफा आणि उंट-हत्तीवरून चालवता येणाऱ्या हलक्या तोफाही पाहायला मिळतात.

अंधारी मार्ग – भुलभुलैया

अंधारी मार्ग हा किल्ल्याचा सर्वात रहस्यमय भाग आहे. यात अनेक फसवे, चकवा देणारे मार्ग आहेत. शत्रू एकदा या मार्गात शिरला की त्याचा मार्ग हरवणे निश्चित. यामध्ये उकळते तेल, गुप्त दरवाजे, अंधार अशा अनेक अडथळ्यांनी शत्रूंचा खात्मा केला जात असे.

गणेश मंदिर, बारदारी आणि इतर वास्तू

अंधारी मार्ग ओलांडल्यावर गणेश मंदिर असून त्यात भव्य मूर्ती आहे. माथ्यावर बारदारी नावाची अष्टकोनी इमारत आहे, जिथे गडाचा सुभेदार राहत असे. याच्या घुमटाकृती छतावरून दौलताबाद नगरीचे विहंगम दृश्य दिसते.

बुरुज, खंदक आणि लेण्यांची रचना

किल्ल्याच्या चोहोबाजूंनी खडकात खोदलेले खंदक, पूल, आणि हिंस्त्र प्राण्यांनी भरलेले जलखंदक ही रचना शत्रूच्या मार्गात मोठा अडथळा ठरत असे. काही ठिकाणी खडकात खोदलेली लेणी, टाके, आणि जनार्दन स्वामींच्या पादुका सुद्धा पाहायला मिळतात.

देवगिरी – आजचे पर्यटन स्थळ

आजचा दौलताबाद किल्ला हे एक महत्वाचे पर्यटनस्थळ बनले आहे. महाराष्ट्र शासनाने येथे प्रदर्शन, माहिती फलक, मार्गदर्शक सेवा इ. पर्यटकांसाठी उपयुक्त सुविधा पुरविल्या आहेत.

पर्यटकांसाठी टिप्स:

• उन्हाळ्यात जाणे टाळावे, कारण उष्णता अधिक असते.

• चालण्याची तयारी असावी, कारण चढ-उतार व अनेक पायऱ्या आहेत.

• स्थानिक मार्गदर्शक घेतल्यास अधिक माहिती मिळू शकते.

देवगिरी उर्फ दौलताबाद हा केवळ एक किल्ला नाही, तर महाराष्ट्राच्या इतिहासाची एक अमूल्य संपत्ती आहे. यादव काळातील वैभव, संरक्षण व्यवस्था, स्थापत्य, युद्धतंत्र, जलव्यवस्था आणि विविध राजवटींचे ठसे यामुळे तो अजोड ठरतो.

आजच्या पिढीने या किल्ल्याचा अभ्यास करावा, त्याचे संवर्धन करावे आणि या ऐतिहासिक ठिकाणी भेट देऊन आपल्या मराठमोळ्या परंपरेचा अभिमान बाळगावा.