कोर्लई किल्ला - इतिहास व माहिती

रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुका व मुरुड तालुक्यामध्ये कुंडलिका नदीची भव्य खाडी आहे. अलिबाग वरून आपण मुरुड जंजिराच्या दिशेस जाताना चौल रेवदंडा सोडले की ही खाडी पार करून जेव्हा आपण मुरुड तालुक्याच्या हद्दीत येतो तेव्हा आपल्याला लागणारे पहिले गावं म्हणजे कोर्लई. कोर्लईच्या पुढे बोर्ली नावाचे एक गाव आहे. कोर्लई व बोर्ली ही एकेकाळची जुळी गावे. कोर्लई गावाच्या मागून जमिनीचा एक निमुळता तुकडा थेट उत्तरेकडे अरबी समुद्रात घुसला आहे याच तुकड्याच्या शेवटी अदमासे १०० मीटर उंच अशा टेकडीवर एक किल्ला आहे ज्याचे नाव कोर्लई किल्ला. चला, कोर्लई किल्ल्याचा इतिहास, वास्तुकला आणि पर्यटन वैशिष्ट्यांचा आढावा घेऊया.

कोर्लई किल्ल्याचा ऐतिहासिक प्रवास

१६ व्या शतकात युरोपियन लोक यास रॉक ऑफ चौल असे म्हणत. १५२१ साली निजामशहाने पोर्तुगीजांना हा किल्ला बांधण्याची परवानगी दिली. पोर्तुगीजांना रोहा खाडीवरील व्यापारासाठी मोक्याच्या व सुरक्षित जागेची आवश्यकता होती व खाडीच्या सुरक्षेसाठी हा किल्ला उत्तम होता. सुरुवातीस त्यांनी बाहेरचा कोट तयार केला आणि ज्याला स्थानिक भाषेत क्रुसाची वातेरी असे म्हणतात. त्याकाळी गुजरातच्या सुलतानाची सत्ता रायगड जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील भागात होती त्यांनी या कोटावर हल्ला केला मात्र चौलची कुमक मिळाल्याने गुजरातच्या आरमाराचा पराभव झाला. १५५३ मध्ये बुऱ्हाण निजामशाह वारल्यावर निजामशाहीमध्ये यादवी माजली त्याचा फायदा उचलण्याचे ठरवून पोर्तुगीजांनी कोर्लई बंदर मागितले तेव्हा निजामशहाने तिथे हल्ला केला. पोर्तुगीजांनी काळाची गरज ओळखून तह केला आणि निजामशहाने बाह्यकोट पाडून टाकला.

दुसरा बुऱ्हाण निजामशहाने पुन्हा एकदा तिथला ताबा घेऊन तिथे बुऱ्हाण दुर्ग हा किल्ला उभा केला. १५९४ साली चौलच्या पोर्तुगीजांच्या मदतीस साष्टी व वसई येथील पोर्तुगीज आले आणि त्यांनी ४००० सैनिकांसह कोर्लईवर हल्ला केला व निजामशाही सैन्याचा पराभव करून किल्ला ताब्यात घेतला. पोर्तुगीजांनी या किल्ल्याला “मारो दे चौल” (Morro De Chaul) म्हणजेच “चौलचा डोंगर” असे नाव दिले. १६४६ मध्ये फिलिपे मस्कारेन्हास या पोर्तुगीज व्हाइसरॉयच्या आदेशाने किल्ल्याचे बांधकाम सुरू झाले आणि मे १६५० मध्ये ते पूर्ण झाले.

पोर्तुगीज साधनांत किल्ल्याचे वर्णन पुढीलप्रमाणे आहे: हा किल्ला फारच भव्य असून त्यावर फक्त जमिनीवरूनच हल्ला करणे शक्य आहे. समुद्र व खाडी यांच्यामध्ये एक खंदक खोदला असून त्यावरील पुलावरूनच आत प्रवेश करता येतो. हा पूल उडवून टाकला तर किल्ल्यात जाणे अशक्य. खंदकाच्या आत भक्कम भिंत होती या भिंतीच्या दोन बुरुजांमध्ये भिंतीवर ब्रॉन्झ चा सिंह होता त्याखाली माझ्याशी लढल्याशिवाय आत प्रवेश नाही असे लिहिले होते. माथ्यावर बालेकिल्ला असून त्याच्या शिखरावर एक गरुड आहे. त्याच्या खाली 'माझ्या तावडीतून माशांशिवाय कुणाचीच सुटका नाही' असे लिहिले आहे.

१७३९ साली कोर्लई मराठ्यांच्या ताब्यात आला यानंतर त्याचा ताबा आंग्रे यांच्याकडे देण्यात आला. आंग्रेनी तेथे तोफा ओतण्याचा कारखाना सुरु केला. १८१८ साली किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. मराठ्यांनी या किल्ल्यावर पुन्हा ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला, विशेषतः छत्रपती संभाजी महाराजांनी १६८३ मध्ये आणि चिमाजी अप्पांनी १७३९ मध्ये प्रयत्न केले. शेवटी चिमाजी अप्पांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी हा किल्ला जिंकला.

कोर्लई किल्ल्याची वास्तुकला

कोर्लई किल्ला ९०० मीटर लांब व २७ मीटर रुंद आहे. किल्ल्यास एकूण ११ दरवाजे आहेत. मराठ्यांनी येथील बुरुजांची नावे पुसती, गणेश, पश्चिम देवी, चौबुरजी, राम व पान अशी दिली होती. गडावर पाण्याची टाकी सुद्धा आहेत. बालेकिल्ल्यावर अनेक इमारती आहेत. विशेष म्हणजे किल्ल्याच्या एका बाजूस घनदाट जंगल आहे तर दुसरी बाजू एकदम ओसाड आहे. किल्ल्याच्या माथ्यावर बालेकिल्ला आहे, ज्याला पोर्तुगीजांनी “फोर्टलेझा रियल” (राजेशाही दुर्ग) असे नाव दिले होते. किल्ल्याच्या उत्तर टोकाला बुरुजांची मालिका आणि समुद्राकडे उघडणारे दार आहे, जे दगडी तटबंदीने जोडलेले आहे.

किल्ल्यावर सेंट इनॅसिओ, सेंट फ्रान्सिस्को अशा संतांच्या नावांनी बुरुजांना नावे दिली गेली आहेत. काही ठिकाणी पोर्तुगीज भाषेतील शिलालेख आढळतात, ज्यामुळे या किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित होते. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावर “किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी आधी लढा द्यावा लागेल” असा शिलालेख आहे, जो पोर्तुगीजांच्या युद्धक्षमतेची साक्ष देतो. किल्ल्यावर एक उत्तराभिमुख चर्च आहे, ज्याची डागडुजी पुरातत्व खात्याने केली आहे. या चर्चच्या मागे एक पंचकोनी बुरुज आहे, जो किल्ल्याच्या सर्वोच्च माथ्यावर आहे.

किल्ल्यावर एक वैशिष्ट्यपूर्ण विहीर आहे, जी चहूबाजूंनी समुद्राने वेढलेली असूनही गोड्या पाण्याची आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीवर फुलांची झाडे आणि समुद्राचे विहंगम दृश्य पर्यटकांना आकर्षित करते. किल्ल्याच्या उतरत्या सोंडेवर टेहळणी बुरुज आहे, ज्याचा उपयोग समुद्रमार्गे येणाऱ्या शत्रूंवर नजर ठेवण्यासाठी होत असे.

कोर्लई गाव आणि नॉ लिंग भाषा

कोर्लई परिसर शेकडो वर्षे पोर्तुगीजांच्या ताब्यात असल्याने पोर्तुगीज सदृश भाषा आजही त्या गावात बोलली जाते जिचे नाव नॉ लिंग असे आहे. नॉ लिंग चा अर्थ होतो आमची भाषा आणि ही भाषा इतरत्र कुठेही वापरात नाही फक्त स्थानिक स्तरावरच तिचा वापर केला जातो. कोर्लईस पूर्वी मोरा असेही नाव होते त्यामुळे पोर्तुगीज कधी कधी याचा मॉरो असाही उल्लेख करत. कोर्लई गावातील सुमारे ३००० लोकसंख्येपैकी जवळपास १००० लोक हे धर्मांतरित ख्रिश्चन आहेत, जे पोर्तुगीज आणि मराठी यांच्या मिश्रणातून उदयास आलेली नॉ लिंग भाषा बोलतात. ही भाषा देवनागरी लिपीत लिहिली जाते, ज्यामुळे ती आणखी वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते.

कोर्लई गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय मासेमारी आहे, आणि गावाला सुंदर समुद्रकिनारा लाभला आहे. गावातून किल्ल्याकडे जाणारा रस्ता मासोळी वाळवणाऱ्या बायका आणि समुद्रातून मासे घेऊन येणाऱ्या पुरुषांच्या लगबगीने भरलेला असतो. गावातील खाद्यसंस्कृतीत “पोपटी” नावाचा एक खास पदार्थ आहे, जो पर्यटकांना चाखण्यास आवडतो.

कोर्लई किल्ल्याला भेट कशी द्यावी?

कोर्लई गाव हे अलिबाग-मुरुड राजमार्गावर असल्याने येथे जाण्यासाठी राज्य परिवहन मंडळाच्या बसेस कायम उपलब्ध असतात. अलिबाग व मुरुड हे दोन तालुके पर्यटनाच्या दृष्टीने विशेष प्रसिद्ध असल्याने येथील विविध पर्यटन स्थळांमध्ये कोर्लई हा किल्ला विशेष महत्वाचा आहे त्यामुळे तो पाहावयास चुकवू नका. कोर्लई किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत: एक कोर्लई गावातून आणि दुसरा दीपगृहावरून पायऱ्यांमार्गे. दीपगृहाच्या मार्गाने गेल्यास अरुंद पायऱ्या चढून किल्ल्याच्या बाह्य तटबंदीतील छोट्या दरवाजापर्यंत पोहोचता येते. येथून पाच दरवाजे ओलांडून मुख्य किल्ल्यावर जाता येते.

• प्रवासाची सोय: अलिबागपासून कोर्लई २२ किमी अंतरावर आहे. पुणे किंवा मुंबईहून अलिबागला बस किंवा खासगी वाहनाने येऊन पुढे कोर्लई गावात पोहोचता येते. रेवदंड्यापर्यंत बसने आणि तिथून रिक्षाने किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते.

• ट्रेकिंग: कोर्लई किल्ला ट्रेकर्ससाठी मध्यम अवघडपणाचा आहे. समुद्रकिनाऱ्यावरून पायऱ्या चढून ४० मिनिटांत किल्ल्यावर पोहोचता येते.

• राहण्याची सोय: किल्ल्यावर राहण्याची व्यवस्था नाही, परंतु कोर्लई गावात किंवा अलिबाग/मुरुड येथे हॉटेल्स आणि होमस्टे उपलब्ध आहेत.

• खाण्याची सोय: स्वतःचे जेवण सोबत न्यावे, कारण किल्ल्यावर जेवणाची सोय नाही. गावातील स्थानिक पदार्थ, विशेषतः पोपटी, चाखण्यास विसरू नका.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा ट्रेकिंग आणि पर्यटनासाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य असते.

• सुरक्षितता: किल्ल्यावर पिण्याचे पाणी उपलब्ध नाही, त्यामुळे पाण्याची बाटली सोबत ठेवा. छायाचित्रण करताना स्थानिक नियमांचे पालन करा.

कोर्लई किल्ल्याचे पर्यटन वैशिष्ट्ये

कोर्लई किल्ला हा जलदुर्ग आणि भूइकोट यांचे मिश्रण आहे, कारण तो समुद्र आणि खाडीने वेढलेला आहे. किल्ल्यावरून निळ्या समुद्राचे आणि कुंडलिका खाडीचे विहंगम दृश्य दिसते. किल्ल्याच्या तटबंदीवर फुलांची झाडे, तोफा आणि शिलालेख पर्यटकांचे लक्ष वेधतात. रत्नेश्वराचे ठिकाण आणि तुळशी वृंदावन यामुळे किल्ल्याला धार्मिक महत्त्वही आहे.

किल्ल्याच्या माथ्यावरून दिसणारे समुद्रावरील बोटींचे दृश्य आणि खाडी-सागराचा संगम पर्यटकांना मंत्रमुग्ध करतो. किल्ल्यावरील चर्च आणि त्याच्या मागील पंचकोनी बुरुज हे विशेष आकर्षण आहे. कोर्लई गावातील समुद्रकिनारा आणि मासेमारीची लगबग पर्यटकांना स्थानिक संस्कृतीचा अनुभव देतात.

कोर्लई किल्ला हा निजामशाही, पोर्तुगीज, मराठे आणि इंग्रज यांच्या इतिहासाचा साक्षीदार आहे. त्याची भक्कम तटबंदी, गोमुखी दरवाजे, शिलालेख आणि गोड्या पाण्याची विहीर यामुळे तो अनोखा आहे. कोर्लई गावातील नॉ लिंग भाषा आणि स्थानिक खाद्यसंस्कृती पर्यटकांना एक वेगळा अनुभव देतात. अलिबाग आणि मुरुड जवळ असलेला हा किल्ला विकेंड गेटवेसाठी आदर्श आहे. मग वाट कसली पाहता? सामान बांधा आणि कोर्लई किल्ल्याच्या ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य प्रवासाला सुरुवात करा!