उध्दर रामेश्वर – रावण व जटायूच्या युद्धाचे साक्षीदार असलेले पवित्र स्थळ

भारतीय पुराणकथांमध्ये अनेक स्थळे अशी आहेत जी केवळ धार्मिक दृष्ट्या नव्हे तर ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्याही अमूल्य ठरतात. रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यातील उध्दर रामेश्वर हे असेच एक अद्वितीय ठिकाण आहे. वाल्मिकी रामायणातील रावण–जटायू युद्धाचा साक्षीदार असलेला हा डोंगर आजही दंडकारण्याच्या आठवणी जागवतो. निसर्ग, श्रद्धा आणि इतिहास यांचे अप्रतिम मिश्रण असलेले हे स्थळ आजही पर्यटक आणि भाविकांना आपल्याकडे खेचते.

रामायणातील घटना – रावण व जटायू युद्ध

राम, सीता आणि लक्ष्मण वनवासात असताना सुवर्णमृगाच्या मागे गेलेल्या रामाचा आर्त स्वर ऐकून सीता भयभीत झाली. तिला वाटले रामावर काही अपघात झाला असावा. त्यामुळे तिने लक्ष्मणाला रामाच्या मदतीसाठी जाण्याचा आग्रह केला.
लक्ष्मणाने अनेकदा समजावले, “राम अजिंक्य आहेत”, तरीही सीतेचा आग्रह वाढत गेला. अखेरीस लक्ष्मण डोळ्यात पाणी घेऊन रामाकडे निघून गेला. हाच तो क्षण, जेव्हा संन्यासाच्या वेषात रावण तेथे आला. सीतेच्या अद्वितीय सौंदर्याने मोहित होऊन त्याने खरे रूप दाखवून तिला पळवून नेण्याचा प्रयत्न केला.
सीता बधत नसल्याचे पाहून रावणाने तिला जबरदस्तीने रथात बसवले आणि आकाशमार्गे उड्डाण केले. सीता रामाचा धावा करू लागली. हा आवाज ऐकून जटायू हा गरुड राज तिला वाचवण्यासाठी धावून आला.

उध्दर रामेश्वरशी संबंधित पौराणिक आख्यायिका

जटायूने रावणाच्या रथावर हल्ला केला. त्याने रथ मोडला, घोडे ठार केले. पण रावणाने जटायूचे पंख कापून त्याला निष्प्राण अवस्थेत पाडले. नंतर तो सीतेसह आकाशात गेला.
वाल्मिकी रामायणानुसार, राम सीतेचा शोध घेत असताना याच डोंगरावर जटायू जखमी अवस्थेत रामाला दिसला. जटायूने शेवटच्या श्वासात रावण कोणत्या दिशेने गेला हे सांगितले आणि प्राण सोडले. याच ठिकाणी रामाने त्याचे उत्तरक्रियाविधी (उध्दर) केले, त्यामुळे या स्थळाला उध्दर रामेश्वर असे नाव पडले.

भौगोलिक स्थान

उध्दर रामेश्वर हे रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यात, पालीपासून सुमारे १४ किमी आणि नागोठण्यापासून वाकण–पाली मार्गे १९ किमी अंतरावर आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६०० फूट उंच असलेल्या या टेकडीवर प्राचीन श्रीरामेश्वर मंदिर आहे.

श्रीरामेश्वर मंदिर – स्थापत्य आणि वैशिष्ट्ये

या मंदिराचे वय किमान ३०० वर्षे आहे, कदाचित त्याहून अधिक. येथे दोन प्राचीन कुंड आहेत. मंदिराच्या सभामंडपासमोर ९.१४४ मीटर उंचीची दीपमाळा आहे. भिंतींवर विविध देवींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत.
प्रवेशद्वारासमोर नंदी आहे आणि गाभाऱ्यातही एक नंदी आहे. असा समज आहे की हा नंदी जर एकाच वेळी उचलला तर मनातील इच्छा पूर्ण होते. मंदिर पूर्व–पश्चिमाभिमुख असून उजव्या बाजूस काळभैरवाचे स्थान आहे, जिथे सर्पदंश झालेल्या लोकांना आणले जाते. श्रद्धाळूंना विश्वास आहे की येथे सर्पविष उतरते.

इतर धार्मिक स्थळे आणि परंपरा

रामेश्वर मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी श्री भवानी मातेचे मंदिर लागते, जे देखील जागृत देवस्थान मानले जाते. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते.
उध्दर गाव (मंदिरापासून २ किमी) येथेही एक कुंड आहे. येथील खालच्या रामेश्वर मंदिरात दशक्रिया विधी आणि अस्थी विसर्जन केले जाते.
ज्यांची श्रद्धा आहे ते आजही डोंगर चढून मूळ रामेश्वर मंदिरात विधी करतात.

मंदिराचा इतिहास

मंदिराच्या उत्तरेकडील भिंतीवर एक शिलालेख आहे ज्यावर लिहिले आहे –

“श्री सोमेश्वर चरणी तत्पर शिवरामभक्त चित्राव पुणेकर, बांधीले मनोहर रामेश्वर देवाचे”
यावरून हे लक्षात येते की मंदिराचा जीर्णोद्धार शके १६६५ मध्ये झाला आहे.

रावण जटायू युद्धाच्या खुणा

येथील दुसऱ्या कुंडात आजही जटायूच्या पंज्याची खूण आणि रामाच्या बाणाची खूण असल्याचे स्थानिक सांगतात. हे उध्दर रामेश्वरचे सर्वात मोठे पौराणिक आकर्षण आहे.
पुरातत्त्व खात्याने या स्थळाची योग्य जपणूक करणे आवश्यक आहे.

सध्याच्या समस्या आणि पर्यटन विकासाची गरज

स्थानिकांच्या मते, उध्दर रामेश्वरकडे शासनाचे दुर्लक्ष झाले आहे. रस्ते नाहीत, दिशादर्शक फलक नाहीत, मार्गावर काटेरी झुडपे, दगड, जाळ्या आहेत. महागावापासून मंदिरापर्यंत ८ किमी अंतरावर वस्ती नाही, त्यामुळे नवख्यांना अडचण येते.
तसेच मंदिराच्या पायथ्यापासून वर जाण्यासाठी पायर्‍या बांधल्यास वृद्धांना सोपे जाईल. पाण्याच्या टाक्या गाळाने भरल्या आहेत आणि स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष झाले आहे.

निसर्गसंपन्न वातावरण

उध्दर रामेश्वर परिसर हिरवागार जंगल, स्वच्छ हवा आणि शांत वातावरणाने भरलेला आहे. पावसाळ्यात येथील दृश्य अधिकच मोहक होते. ट्रेकिंग आणि धार्मिक पर्यटनासाठी हे ठिकाण आदर्श आहे.

येथे जाण्याचे मार्ग

नागोठण्याहून वासगाव, घोडगाव, भरणी, कार्ली, उध्दर मार्गे पायी रस्ते आहेत. मोटारीने पाली मार्गे महागाव मार्गानेही जाता येते. पण सर्व मार्गांवर योग्य दिशादर्शक फलकांची गरज आहे.

उध्दर रामेश्वर हे फक्त धार्मिक स्थळ नाही, तर रामायणातील एका महत्त्वपूर्ण घटनेचा जिवंत साक्षीदार आहे. रावण–जटायू युद्धाच्या आठवणी, जटायूच्या त्यागाची प्रेरणा, आणि निसर्गाच्या कुशीत वसलेले हे मंदिर भाविकांना आध्यात्मिक समाधान तर देतेच, पण पर्यटकांनाही अविस्मरणीय अनुभव देते.
योग्य विकास आणि प्रचार झाल्यास हे ठिकाण रायगड जिल्ह्याच्या पर्यटन नकाशावर उजळून निघेल.