उंदेरी किल्ला अर्थात जयदुर्ग: कोकणातील ऐतिहासिक जलदुर्ग

कोकणातील जलदुर्गांच्या शृंखलेतील एक महत्वाचा जलदुर्ग म्हणजे उंदेरी. उंदेरीस जयदुर्ग असेही नाव आहे. उंदेरी हा किल्ला रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यात आहे. खांदेरी व उंदेरी ही जलदुर्गांची जोडी प्रसिद्ध आहे व यातील खांदेरीच्या पूर्व दिशेस उंदेरी हा किल्ला फक्त १.५ किलोमीटर अंतरावर आहे. १६७४ साली इतिहास लेखक फ्रायर या किल्ल्याचा उल्लेख Hunarey असा करतो तर ब्रिटिश या किल्ल्याचा उल्लेख kenry असाही करत. हा किल्ला मराठ्यांच्या सागरी वर्चस्वाचा एक महत्वाचा आधारस्तंभ आहे, ज्याने शिवाजी महाराजांच्या आरमाराची शक्ती अधोरेखित केली.

उंदेरीगडाचा ऐतिहासिक प्रवास

१६७८ च्या दरम्यान शिवाजी महाराजांच्या आदेशाने नौदलप्रमुख दर्यासारंग, मायनाईक भंडारी आणि दौलतखान यांना सोबत घेऊन खांदेरी हे बेट ताब्यात घेतले. खांदेरी बेट मराठ्यांच्या ताब्यात आल्याने मुंबईवर मराठ्यांचा वचक निर्माण होऊ शकेल या भीतीने ते काम उध्वस्त करण्यासाठी ब्रिटिशांनी केग्वीन यास खांदेरीची नाकेबंदी करण्यास धाडले, याचवेळी ब्रिटिशांनी सिद्दी कासिमने खांदेरी शेजारील उंदेरी हे बेट ताब्यात घेऊन तिथे तटबंदी उभारली.

मराठ्यांच्या ताब्यात खांदेरी तर सिद्दीच्या ताब्यात उंदेरी आल्याने खांदेरी व उंदेरी हे दोन किल्ले तत्कालीन शत्रूराष्ट्रांसारखी झाली होती, एक किल्ला सिद्दीकडे तर एक किल्ला मराठ्यांकडे असल्याने उत्तर कोकणच्या किनारपट्टीवर व विशेषतः मुंबईवर वचक ठेवण्यासाठी या परिसरात प्रचंड चकमकी होत असत. १६८० मध्ये संभाजी महाराजांनी उंदेरीवर २०० सशस्त्र सैनिक उतरवण्याचा प्रयत्न केला होता. १७३२ साली सेखोजी आंग्रे यांनी सिद्दीच्या ताब्यातून उंदेरी ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला, मात्र सिद्दीने तो तात्पुरता ब्रिटिशांच्या ताब्यात दिला. शाहू महाराजांना ही बातमी समजल्यावर त्यांनी सेखोजीना उंदेरी किल्ला इंग्रजांकडून विकत घेण्याची बोलणी करण्यास सांगितले.

१७३६ साली अलिबाग तालुक्यातील कामार्ले येथे चिमाजी अप्पा व मानाजी आंग्रे यांची सिद्दी सात सोबत चकमक होऊन त्यात उंदेरीचा सुभेदार सिद्दी याकूब मारला गेला. १७५४ मध्ये खांदेरीमधून मराठ्यांचे एक गलबत उंदेरीच्या दिशेने गेल्याने उंदेरीवरून सिद्दीने मराठ्यांवर हल्ला केला. १७५८ साली तुकोजी आंग्रे यांनी रामाजी महादेव व महादजी रघुनाथ यांना सोबत घेऊन रेवदंडा येथून आरमार घेऊन उंदेरीस वेढा घातला. सरखेल मानाजी आंग्रे यांच्या मृत्यूनंतर १७५९ साली सिद्दीने थेट कुलाब्यावर हल्ला करून तो ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला, यावेळी नानासाहेब पेशवे आणि राघोजी आंग्रे यांनी उंदेरीस वेढा घातला आणि १७६० साली सुभेदार नारो त्रिंबक यांनी उंदेरी किल्ला ताब्यात घेतला. यानंतर १८१८ सालापर्यंत उंदेरी किल्ला मराठ्यांच्याच ताब्यात होता.

उंदेरी किल्ल्याचा इतिहास हा मराठा स्वराज्याच्या सागरी वर्चस्वाचा एक महत्वाचा अध्याय आहे. शिवाजी महाराजांनी १६७८ मध्ये खांदेरी ताब्यात घेतल्याने ब्रिटिश आणि सिद्दी यांच्या सागरी शक्तीला धक्का बसला. उंदेरी हे बेट खांदेरीच्या जवळ असल्याने, त्याचा ताबा मराठ्यांकडे येणे शत्रूंसाठी धोकादायक होते. या किल्ल्याच्या इतिहासात मराठ्यांच्या नौदलाच्या वाढत्या सामर्थ्याचा आणि शत्रूंच्या प्रयत्नांचा उल्लेख आढळतो. खांदेरी आणि उंदेरी ही जोडी मराठ्यांच्या आरमाराच्या इतिहासात अजरामर आहे, ज्याने मुंबई आणि उत्तर कोकणातील सागरी व्यापारावर मराठ्यांचा वचक निर्माण केला.

उंदेरीगड किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये

उंदेरी किल्ल्याच्या चारही बाजूना मजबूत तटबंदी असून एक मुख्य व दुसरा उपदरवाजा आहे. किल्ल्यावर अनेक तोफा आजही अस्तित्वात असून त्यांची संख्या अदमासे १५ असावी. किल्ल्यावर पाण्याची तीन टाकी आहेत मात्र ती पूर्णपणे नादुरुस्त असल्यामुळे किल्ल्यात पिण्याचे पाणी बिलकुल नाही. याशिवाय किल्ल्यात वाड्याचे भग्नावशेष आहेत जेथे किल्ल्याचा सुभेदार राहत असावा.

किल्ल्याची रचना जलदुर्गांसाठी आदर्श आहे. त्याची तटबंदी समुद्राच्या लाटांना तोंड देण्यासाठी मजबूत दगड आणि चुन्याने बांधली गेली आहे. मुख्य दरवाजा गोमुखी पद्धतीचा आहे, जो शत्रूच्या हल्ल्यांपासून संरक्षण देतो. किल्ल्यावर तोफांच्या बुरुजांचा उपयोग सागरी हल्ल्यांविरुद्ध होता, आणि आजही काही तोफा शिल्लक आहेत. किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आणि वाड्यांचे अवशेष यामुळे किल्ला दीर्घकाळ वास्तव्य करण्यास योग्य होता. किल्ल्याचा आकार आणि स्थान यामुळे तो सागरी निगराणीसाठी उपयुक्त होता.

उंदेरी किल्ला सध्या मुंबई पोर्ट ट्रस्टच्या ताब्यात असल्याने या किल्ल्यास त्यांच्या पूर्वपरवानगीनेच भेट देता येते. उंदेरीस जाण्याचा मुख्य मार्ग हा थळमार्गे. थळपासून उंदेरीचे अंतर १४०० मीटर आहे. येथून छोट्या होडीत बसून उंदेरी किल्ल्यास जाता येते व किल्ल्याच्या ईशान्य दिशेस बोट लावून किल्ल्यात उतरता येऊ शकते. किल्ल्यावर जाण्यासाठी स्थानिक मच्छीमारांच्या होड्या किंवा स्पीडबोट्स उपलब्ध आहेत, ज्या ३० ते ४५ मिनिटांत किल्ल्यावर पोहोचवतात.

उंदेरीगड किल्ल्याचे पर्यटन आणि सांस्कृतिक महत्त्व

उंदेरीगड हा कोकणातील सागरी इतिहासाचा एक महत्वाचा भाग आहे. शिवाजी महाराजांच्या नौदलाच्या विस्तारात या किल्ल्याने मोलाची भूमिका बजावली. किल्ल्यावरून दिसणारे समुद्राचे विहंगम दृश्य आणि खांदेरी किल्ल्याचे दर्शन पर्यटकांना आकर्षित करतात. किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आणि वाड्यांचे अवशेष यामुळे इतिहासप्रेमींसाठी हे ठिकाण विशेष आहे. अलिबाग आणि मुरुड जवळ असल्याने हे ठिकाण विकेंड गेटवे म्हणून लोकप्रिय आहे.

किल्ल्याच्या परिसरात मासेमारी आणि शेती मुख्य व्यवसाय आहेत. किल्ल्यावरून दिसणारे समुद्रातील मच्छीमारांच्या बोटींचे दृश्य आणि कोकणातील हिरवळ पर्यटकांना निसर्गसौंदर्याचा अनुभव देतात. किल्ल्यावर श्रीभवानी देवीचे छोटे मंदिर आहे, जे स्थानिक भाविकांसाठी महत्त्वाचे आहे.

उंदेरीगडला भेट कशी द्यावी?

उंदेरी किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुंबई किंवा पुण्याहून अलिबागला पोहोचावे. अलिबागपासून रेवदंडा आणि थळ गावातून किल्ल्याकडे जाता येते. मुंबईहून मांडवा मार्गे फेरीने अलिबागला येऊन पुढे बस किंवा रिक्षाने थळ गावात पोहोचता येते. थळ गावातून छोट्या होड्या किंवा स्पीडबोट्स किल्ल्यावर ने-आण करतात. किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुंबई पोर्ट ट्रस्टची परवानगी आवश्यक आहे, ज्यामुळे पर्यटकांनी पूर्वनियोजन करावे.

• प्रवासाची सोय: मुंबईहून १२० किमी आणि पुण्याहून १५० किमी अंतर आहे. अलिबागहून थळ गाव २० किमी आहे.

• ट्रेकिंग: किल्ल्यावर जाण्यासाठी होडीचा मार्ग आहे, ट्रेकिंगची गरज नाही. किल्ल्यावर चढण्यासाठी पायऱ्या आहेत.

• राहण्याची सोय: किल्ल्यावर राहण्याची व्यवस्था नाही, परंतु अलिबाग आणि मुरुड येथे हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्स उपलब्ध आहेत.

• खाण्याची सोय: किल्ल्यावर जेवणाची सोय नाही, त्यामुळे स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत न्यावे. थळ गावात स्थानिक कोकणी थाळी मिळते.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा भेट देण्यासाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य आणि समुद्र शांत असतो.

• सुरक्षितता: होडीतून जाताना जीवनजॅकेट घाला आणि स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या.

उंदेरीगड उर्फ जयदुर्ग हा कोकणातील सागरी इतिहासाचा एक अनमोल ठेवा आहे. शिवाजी महाराजांच्या आरमाराच्या विस्तारात या किल्ल्याने मोलाची भूमिका बजावली, आणि खांदेरीसोबतची त्याची जोडी मराठ्यांच्या सागरी वर्चस्वाची साक्ष आहे. तटबंदी, तोफा, आणि वाड्यांचे अवशेष यामुळे इतिहासप्रेमींसाठी हे ठिकाण विशेष आहे. मुंबई पोर्ट ट्रस्टच्या ताब्यात असलेला हा किल्ला पर्यटनासाठी अधिक विकसित केला गेला तर उत्तर कोकणच्या पर्यटनाला चालना मिळेल.