हरिश्चंद्रगड किल्ला - एक प्राचीन दुर्गवैभव

महाराष्ट्र ही दुर्गांची भूमी आहे, जिथे प्रत्येक किल्ला इतिहासाच्या पानांमध्ये जिवंत आहे. हरिश्चंद्रगड किल्ला हा असाच एक प्राचीन आणि रोमांचक दुर्ग आहे, जो सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये उभा राहून पर्यटकांना आणि ट्रेकर्सना आकर्षित करतो. या लेखामध्ये आपण हरिश्चंद्रगड किल्ल्याचा इतिहास, वैशिष्ट्ये, ट्रेक मार्ग आणि दर्शनीय स्थळे याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊ. हा किल्ला केवळ एक ट्रेकिंग स्पॉट नाही, तर तो प्राचीन संस्कृती, निसर्ग आणि साहसाचा अनोखा संगम आहे.

हरिश्चंद्रगडची ओळख आणि भौगोलिक महत्व

समुद्रसपाटीपासून अदमासे ४५०० फूट उंचीवर वसलेला हरिश्चंद्रगड म्हणजे महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध दुर्ग. सह्याद्रीतील नाणेघाट, माळशेज घाट आणि टोलार खिंड या प्राचीन घाटवाटांचा पहारेकरी म्हणून या गडाची ख्याती होती. हरिश्चंद्रगड हा ठाणे, पुणे आणि अहमदनगर जिल्ह्यांच्या सीमेवर माळशेज घाटाच्या डावीकडे उभा असणारा अजस्र डोंगर आहे.

महाराष्ट्रातील ठाणे, नगर आणि नाशिक या जिल्ह्यांच्या सीमा कळसुबाई डोंगररांगेत एकमेकांना मिळाल्या आहेत. याच कळसुबाई रांगेच्या दक्षिणेस सह्याद्रीतील जे पहाड आहेत ते हरिश्चंद्रगडाचे पहाड म्हणून प्रसिद्ध आहेत. सह्याद्रीच्या घाटमाथ्याची सुरुवात ही खऱ्या अर्थी कळसुबाई हरिश्चंद्रगड येथून सुरु होऊन ती दक्षिणेस फोंडा घाटापर्यंत जाते. हरिश्चंद्रगड किल्ला हा गिरिदुर्ग प्रकारातील असून, त्याची उंची १४२४ मीटर आहे. हा किल्ला कळसुबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्याचा भाग आहे, जिथे विविध प्रकारची वनस्पती आणि प्राणी आढळतात. पावसाळ्यानंतर येथील हिरवीगार जंगले आणि धबधबे पर्यटकांना मोहित करतात.

हरिश्चंद्रगडाचा इतिहास खूप प्राचीन आहे. तो मौर्य, सातवाहन आणि यादव काळात महत्त्वाचा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात गडाचे महत्त्व आणखी वाढले. कलचुरी राजवंशाच्या राजवटीत हा किल्ला बांधला गेला असावा. पुराणकथेनुसार, हा किल्ला राजा हरिश्चंद्राच्या नावावरून ओळखला जातो, ज्याने सत्य आणि धर्मासाठी सर्वस्वाचा त्याग केला. महाराष्ट्राच्या प्राचीन दुर्ग संस्कृतीचे प्रतीक असा हा हरिश्चंद्रगड हा नुसताच गड नसून खऱ्या अर्थी हरिश्चंद्र पर्वतच आहे.

हरिश्चंद्रगड ट्रेक: कसे पोहोचाल?

गडावर जाण्यास एकूण चार मार्ग आहेत. पुण्याहून खिरेश्वर मार्ग, कल्याणहून सावर्णे-बेलपाडा मार्ग, नगर येथून पाचनई मार्ग आणि नळीची वाट. या चार मार्गांमध्ये पाचनई मार्ग सर्वाधिक प्रचलित आहे. पाचनई हे गाव समुद्रसपाटीपासून ८६६ मीटर उंचीवर असून येथून जाणारी वाट ही सदाहरित अशा अरण्यातून आपल्याला गडाच्या माथ्यावर घेऊन जाते. हा मार्ग सोपा असून, नवख्या ट्रेकर्ससाठी आदर्श आहे. पाचनई ट्रेक ३-४ तासांत पूर्ण होतो आणि त्यात घनदाट जंगले, छोटे ओढे आणि खडकाळ वाटा येतात.

खिरेश्वर मार्ग हा पुण्याहून येणाऱ्यांसाठी सोयीचा आहे, जो ८ किमीचा आहे आणि भंडारदरा धरणापासून ५० किमी अंतरावर आहे. नळीची वाट ही अतिशय दुर्गम आणि आव्हानात्मक आहे, जी अनुभवी ट्रेकर्ससाठी आहे. सावर्णे-बेलपाडा मार्ग कल्याणहून येतो आणि तो माळशेज घाटातून जातो. सर्व मार्गांवर स्थानिक गाइड उपलब्ध आहेत, जे हरिश्चंद्रगड ट्रेकची माहिती देतात.

ट्रेकिंग टिप्स: ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा सर्वोत्तम काळ आहे, कारण हवामान सुखद असते. पावसाळ्यात वाट सरकडी होऊ शकते, तर उन्हाळ्यात पाणी आणि सनस्क्रीन आवश्यक. ट्रेकर्सनी रेनकोट, टॉर्च, प्रथमोपचार किट आणि पुरेसे अन्न सोबत ठेवावे. कॅम्पिंगसाठी हरिश्चंद्रेश्वर मंदिराजवळ जागा आहे, जिथे रात्रभर तारे पाहता येतात. मुंबईपासून २१८ किमी आणि पुण्यापासून १६६ किमी अंतरावर असल्याने, वीकेंड ट्रिपसाठी हे ठिकाण लोकप्रिय आहे.

हरिश्चंद्रगडावरील दर्शनीय स्थळे

माथ्यावर सुरुवातीस एक छोटेखानी मात्र प्राचीन असे शिवमंदिर दृष्टीस पडते. मंदिराची स्थापत्यशैली ही १२ व्या शतकाहून पूर्वीची असावी असे लक्षात येते. मंदिरात शिवलिंग असून बाजूला मूर्ती व वीरगळ पाहावयास मिळते. मंदिराच्या समोर पाण्याचे एक छोटे कुंड देखील आहे. या मंदिराचे महत्व आदिवासी कोळी महादेव जमातीचे कुलदैवत म्हणून आहे.

येथून काही अंतरावर गडावरील लेण्यांचा प्रसिद्ध समूह दृष्टीस पडतो. या लेण्या प्राचीन असून लेण्यांच्या समोर एक भव्य पुष्करणी तलाव आहे. हा संपूर्ण परिसर हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर आणि केदारेश्वर लेण्यांचा परिसर म्हणून ओळखला जातो व या परिसरात एकूण ८ यादवकालीन शिलालेख आढळले आहेत. याच आसमंतात यादवकालीन चक्रपाणी वटेश्वर यांनी तत्त्वसार या ग्रंथाची निर्मिती केली होती. पुष्करणीच्या बाजूस एका भग्न मंदिराचे जोते व पाण्याचे खोदलेले टाके दृष्टीस पडते.

बाजूलाच गडाचे आदिदैवत हरिश्चंद्रेश्वराचे अतिशय देखणे हेमाडपंथी मंदिर आहे. अतिशय अद्भुत पद्धतीने बांधलेल्या या मंदिराची तुलना बुद्धगयेच्या मंदिरासोबत केली जाते. काळ्या पाषाणात घडवलेल्या या मंदिरातील देवाची पूजा चारही दिशांनी आत जाऊन करता येते मात्र मंदिराच्या गाभाऱ्यात शिरण्यापूर्वी मंगळगंगेवर बांधलेला छोटासा पूल ओलांडावा लागतो. पूल ओलांडताच समोर प्रवेशद्वाराच्या दोन बाजूस भव्य कीर्तिमुखे दिसतात. मंदिराच्या आवारात एक गणेशमंदिर असून आतील गणेशमूर्ती अतिशय भव्य व देखणी आहे व आवारात अनेक वीरगळी सुद्धा पाहावयास मिळतात.

परिसरात असंख्य मंदिरे, लेणी, गुहा आणि टाकी आहेत. हे सर्व स्थापत्य उभारण्यास किती कलाकारांचे हात लागले असतील याचा विचार करून मन थक्क होते. याच परिसरात प्रसिद्ध असे केदारेश्वराचे लेणे आहे. अदमासे ६०० फूट रुंद असलेली ही लेणी आतमध्ये पाच फूट खोदलेली असल्याने यामध्ये वर्षभर पाणी भरलेले असते. लेण्यात केदारेश्वराचे ३ फूट उंच व ६ फूट रुंद असे भव्य शिवलिंग असून शिवलिंगाच्या भोवती असलेल्या एकूण चार खांबांपैकी एकच खांब सुस्थितीत आढळतो. या संदर्भात अशी आख्यायिका आहे की हा खांब समस्त विश्वाचा भार सांभाळून आहे व ज्यावेळी हा खांब पडेल त्यावेळी प्रलय ओढवेल. लेण्याच्या डाव्या बाजूच्या भिंतीवर शिवपूजनाचा प्रसंग कोरलेला दिसून येतो.

हे सर्व बांधकाम पाहता हा किल्ला पूर्वी एखाद्या राजवटीचे प्रमुख ठिकाण असावा हे लक्षात येण्यास वेळ लागत नाही मात्र गेल्या शेकडो वर्षात झालेल्या नैसर्गिक आणि परकीय आघातांनी या गडावरील पूर्वीचे वैभव आता राहिलेले नाही. हरिश्चंद्रगडावरील हे स्थापत्य ६व्या शतकातील असून, यादव राजवटीत त्याचे महत्व वाढले.

कोकणकडा: हरिश्चंद्रगडचे वैशिष्ट्य

हरिश्चंद्रगडाचा सर्वात रोमांचित करणारा भाग म्हणजे सुप्रसिद्ध असा कोकणकडा. मंदिरामागील सोंड ओलांडून पश्चिमेकडे पाऊण मैल पायवाटेने चालत गेल्यावर हा रौद्र भीषण कडा दृष्टीस पडतो. माथ्यापासून पायथ्यापर्यंत खाली ४००० फूट तुटलेला हा कडा अंतर्गोलाकार असून मध्यभागी अदमासे ५० फुटी भकळ आहे. कोकणकड्याची लांबी सुद्धा अदमासे २ मैल एवढी असावी. हा कडा १४२३ मीटर उंच आहे आणि सूर्योदय-सूर्यास्त पाहण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. कोकणकड्यावरून दिसणारा कोकणचा विस्तीर्ण पट्टा आणि समुद्र मन मोहून टाकतो. फोटोग्राफर्स आणि ऍडव्हेंचर प्रेमींसाठी हे ठिकाण आदर्श आहे.

हा किल्ला इतर किल्ल्यांहून अतिशय वेगळा असून प्राचीन काळातील दुर्ग जसाच्या तसा पाहावयाचा असल्यास हरिश्चंद्रगड हा किल्ला डोळ्यासमोर उभा राहतो. गडास एकूण तीन शिखरे असून त्यांची नावे तारामती, रोहिदास आणि हरिश्चंद्र अशी आहेत. यामधील तारामती हे शिखर सर्वोच्च असून त्यांची उंची समुद्रसपाटीपासून १४०० मीटर आहे. तारामती शिखरावरून ३६० डिग्री दृश्य दिसते, जे ट्रेकर्सना अविस्मरणीय अनुभव देते.

हरिश्चंद्रगडचे महत्व आणि संवर्धन

हरिश्चंद्रगड हा इतिहास, पुराणकथा, निसर्ग आणि रोमहर्षक ट्रेकिंगचा अद्भुत संगम आहे. हा किल्ला सह्याद्रीतील अंत्यंत दुर्गम किल्ला म्हणून ओळखला जातो. येथे येणारे पर्यटक केवळ ट्रेकिंगच नव्हे, तर अध्यात्मिक शांती आणि निसर्गसौंदर्याचा आनंद घेतात. अभयारण्य असल्याने, येथे दुर्मीळ पक्षी, वनस्पती आणि प्राणी आढळतात. संवर्धनासाठी प्लास्टिक मुक्त राहणे आणि स्थानिक नियम पाळणे गरजेचे आहे.

जवळील ठिकाणे: भंडारदरा धरण, कळसुबाई शिखर, माळशेज घाट. हरिश्चंद्रगड ट्रेकला जोडून हे ठिकाणे भेट द्या.

हरिश्चंद्रगड का भेट द्यावी?

हरिश्चंद्रगड हा ट्रेकर्सची पंढरी आहे, जिथे प्रत्येक पाऊल इतिहास आणि निसर्गाशी जोडते. सह्याद्रीवेड्यांची पंढरी “किल्ले हरिश्चंद्रगड” महाराष्ट्र राज्यातील हरिश्चंद्रगड किल्ला हा एक गिरीदुर्ग प्रकारातील ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभलेला किल्ला आहे. हा किल्ला प्रत्येक दुर्ग वेड्यासाठी एक स्वप्नपूर्ती आहे. एकदा तरी येथे भेट द्या आणि प्राचीन दुर्गवैभव अनुभवा.