सिंहगड अर्थात कोंढाणा किल्ला: तानाजी मालुसरेंचा पराक्रम आणि शिवरायांचा वारसा

पुणे जिल्ह्याच्या पश्चिम दिशेवरून सह्याद्री पर्वताची मुख्य रान दक्षिणोत्तर गेली आहे. सह्याद्रीच्या याच मुख्य धारेतून एक फाटा पुण्याच्या किंचित दक्षिण दिशेहून पूर्वेकडे सरकला आहे ज्यास भुलेश्वर रांग असे नाव आहे. याच भुलेश्वर डोंगररांगेत पुरंदर व सिंहगड हे दोन बेलाग दुर्ग पुणे परिसराचे पुरातन काळापासून संरक्षण करीत उभे आहेत. सिंहगड हा किल्ला पुण्याच्या नैऋत्य दिशेस अदमासे २३ किलोमीटर असून त्याची उंची समुद्रसपाटीपासून १३१८ मीटर आहे. हा किल्ला केवळ ऐतिहासिक वारसाचाच भाग नाही, तर तानाजी मालुसरेंच्या पराक्रमाचा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेचा साक्षीदार आहे.

सिंहगड किल्ल्याचा इतिहास

शहाजी महाराजांच्या जहागिरीत इंदापूर, पुणे, सुपे व चाकण हे चार परगणे अर्थात तर्फ होते. हा मुलुख म्हणजे इंदापूर, भीमथडी, दौंड, पुरंदर व हवेली हे सध्याचे तालुके व भिमानदीच्या दक्षिणेकडील खेड तालुक्याचा पूर्वभाग यामधील मुलुख. या जहागिरीचे मालक शहाजीराजे व त्यांचे येथील मुतालिक म्हणून दादोजी कोंडदेव हे काम पाहात. शिवाजी महाराज बंगळूरहून पुण्यास आले तेव्हा त्यांनी १२ मावळे काबीज करण्याकडे आपले लक्ष केंद्रित केले. शिवाजी महाराजांनी बापूजी मुद्गल देशपांडे नऱ्हेकर यांच्यासोबत कोंढाण्यावर व पुरंदरावर कब्जा केला. आदिलशाही दरबारात शिवाजी महाराजांनी भुलेश्वर रांगेतील महत्वाचे दुर्ग ताब्यात घेतल्याचे समजताच अस्वस्थता माजली.

यानंतर आदिलशाही दरबाराकडून शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी बाजी घोरपडे व खंडोजी घोरपडे यांना धाडण्यात आले, मात्र शिवाजी महाराजांनी त्यांना पिटाळून लावले. हे पाहून विजापूर दरबारने फलटणहून निंबाळकर यांना धाडले तेव्हा शिवाजी महाराजांनी थेट फलटणवर चाल केली. यानंतर शिवाजी महाराजांचा पराक्रम पाहून अनेक आदिलशाही किल्लेदारांनी फारसा विरोध न करता अनेक किल्ले शिवाजी महाराजांच्या स्वाधीन केले.

सिंहगड किल्ल्याचे मूळ नाव कोंढाणा. किल्ल्याचा सर्वात जुना उल्लेख १३५० साली लिहिल्या गेलेल्या शहनामा इ हिंद या काव्यात 'कुंधाना' असा येतो. गडावर प्राचीन काळापासून कौडिण्य ऋषीचे देवालय आहे, यावरूनच किल्ल्यास कोंढाणा असे नाव मिळाले असे म्हटले जाते. किल्ल्यावरील कौडिण्य ऋषीचे देवालय, पुरातन गुफा व शैलगृहे पाहून किल्ला अतिशय प्राचीन असल्याची कल्पना येते. सुरुवातीस मुहम्मद तुघलक याने नागनायक या कोळी सरदाराच्या ताब्यातून सिंहगड ताब्यात घेतला. त्यानंतर ३०० वर्षांनी शहाजी महाराज या प्रांताचे शासक झाले. ते तर सिंहगड हा किल्ला ताब्यात घेतला व त्याचे नाव सिंहगड ठेवले.

महाराजांनी किल्ल्याचे नाव सिंहगड ठेवण्यामागे हा किल्ला दुरून पाहिल्यास आपल्या सावजावर नजर ठेवून शांत बसलेल्या सिंहासारखा दिसतो हे सुद्धा असू शकेल. पुरंदरच्या तहात पुन्हा एकदा हा किल्ला शिवाजी महाराजांना मुघलांना द्यावा लागला, यानंतर थेट १६७० साली नरवीर तानाजी मालुसरे यांनी जीवाची आहुती देऊन हा किल्ला पुन्हा एकदा स्वराज्यात आणला. तानाजी मालुसरे आणि त्यांच्या मावळ्यांनी किल्ल्याच्या कड्यावरून यशस्वी चढाई करून किल्ला जिंकला. या युद्धात तानाजी शहीद झाले, आणि शिवाजी महाराजांनी म्हटले, “गड आला पण सिंह गेला”. हा प्रसंग मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा अध्याय आहे, ज्याने स्वराज्याच्या सैनिकांच्या धैर्याची आणि बलिदानाची कहाणी सांगतो.

सिंहगड किल्ल्याचा इतिहास हा मराठा स्वराज्याच्या संघर्षाचा एक भाग आहे. किल्ला अनेकदा हात बदलला, परंतु त्याचे रणनीतिक महत्त्व कायम राहिले. १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी किल्ला ताब्यात घेतला, आणि त्यानंतर तो ब्रिटिश सैनिकी तळ म्हणून वापरला गेला. आज हा किल्ला पुरातत्व विभागाच्या ताब्यात आहे, आणि तो पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी एक लोकप्रिय स्थळ आहे.

सिंहगड किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये

सिंहगड हा किल्ला सह्याद्रीच्या भुलेश्वर रांगेत वसलेला आहे, ज्यामुळे त्याची रचना नैसर्गिकरित्या मजबूत आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुख्य दोन मार्ग आहेत: डोणजे गावातून आणि कल्याण गावातून. डोणजे गावातून माथ्यावर आल्यास प्रथम दिसतो खांदकडा. या खांदकड्याच्या पुढे पुणे दरवाजा लागतो. पुणे दरवाज्यातून आत गेल्यास डाव्या बाजूस पाण्याची टाकी दिसून येतात ज्यांना घोड्यांच्या पागा असे नाव आहे. यानंतर गणेश टाके, रत्नशाळा, हनुमान मंदिर अशी ठिकाणे पाहता येतात. उजव्या बाजूस नजर टाकल्यास दारुखान्याचे कोठार इमारत दिसून येते जी सुस्थितीत आहे.

पश्चिम दिशेहून पुढे चालत गेल्यास गडाचा बालेकिल्ला लागतो ज्यावर कौंडिण्येश्वर मंदिर, तानाजी मालुसरे यांची छत्री, अमृतेश्वर मंदिर, देव टाके पाहता येते. उजव्या बाजूस कल्याण दरवाजा दिसून येतो. पश्चिम दिशेकडून तटबंदी पकडून आपण उजव्या बाजूस प्रवास सुरु केला की डोणागिरीच्या कडा दिसून येतो (हाच कडा चढून तानाजी मालुसरे व मावळे गडावर आले होते). तेथून पुन्हा एकदा उत्तर दिशा पकडली की शिवपुत्र छत्रपती राजाराम महाराजांची समाधी दिसून येते. या मंदिरात पूर्वी दोन शिवलिंगे व राजाराम महाराजांच्या पादुका होत्या मात्र आता त्या तिथे आहेत का याची कल्पना येत नाही.

सिंहगडास वनविभागाने उपवनाचा दर्जा दिल्याने व पक्क्या सडकेचा मार्ग निर्माण झाल्याने अनेक पर्यटक किल्ला पाहण्यास येत असतात. किल्ल्याची रचना गोमुखी पद्धतीची आहे, ज्यामुळे शत्रूचा हल्ला रोखणे सोपे होते. किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या, मंदिरे, आणि वाड्यांचे अवशेष यामुळे तो दीर्घकाळ वास्तव्य करण्यास योग्य होता. किल्ल्यावरून दिसणारे विहंगम दृश्य, विशेषतः पावसाळ्यात, पर्यटकांना आकर्षित करते.

सिंहगड किल्ल्याचे रणनीतिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

सिंहगड किल्ला हा मराठा स्वराज्याच्या स्थापनेत मोलाची भूमिका बजावली. शहाजी महाराजांच्या जहागिरीचा भाग असलेल्या या किल्ल्याने शिवाजी महाराजांना मावळ प्रांतावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत केली. तानाजी मालुसरेंच्या बलिदानाने किल्ला जिंकला गेला, ज्याने मराठ्यांच्या मनोबलात वाढ केली. किल्ल्यावर कौडिण्य ऋषीचे देवालय असल्याने त्याला धार्मिक महत्त्व आहे, आणि यादवकालीन इतिहास येथे जिवंत आहे.

किल्ल्यावरून दिसणारे पुणे शहर, मुठा नदी, आणि सह्याद्रीच्या रांगा यांचे दृश्य निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण आहे. सिंहगड हा किल्ला तानाजी मालुसरेंच्या पराक्रमाचा आणि शिवाजी महाराजांच्या “गड आला पण सिंह गेला” या उक्तीचा साक्षीदार आहे, ज्यामुळे तो मराठा इतिहासात अजरामर आहे.

सिंहगड किल्ल्यावर जाण्याच्या वाटा

सिंहगडावर जाण्यासाठी दोन प्रमुख मार्ग आहेत, एक डोणजे या गावावरून व दुसरा दक्षिणेकडील कल्याण या गावातून. डोणजे गावाच्या दक्षिणेस सिंहगड, उत्तरेस अवचितगड, पूर्वेस पुरंदर आणि पश्चिमेस राजगड हे किल्ले आहेत. डोणजे गावातून माथ्यावर आल्यास प्रथम दिसतो खांदकडा, या खांदकड्याच्या पुढे पुणे दरवाजा लागतो. पुणे दरवाज्यातून आत गेल्यास डाव्या बाजूस पाण्याची टाकी दिसून येतात ज्यांना घोड्यांच्या पागा असे नाव आहे. यानंतर गणेश टाके, रत्नशाळा, हनुमान मंदिर अशी ठिकाणे पाहता येतात. उजव्या बाजूस नजर टाकल्यास दारुखान्याचे कोठार इमारत दिसून येते जी सुस्थितीत आहे.

पश्चिम दिशेहून पुढे चालत गेल्यास गडाचा बालेकिल्ला लागतो, ज्यावर कौंडिण्येश्वर मंदिर, तानाजी मालुसरे यांची छत्री, अमृतेश्वर मंदिर, देव टाके पाहता येते. उजव्या बाजूस कल्याण दरवाजा दिसून येतो. पश्चिम दिशेकडून तटबंदी पकडून आपण उजव्या बाजूस प्रवास सुरु केला की डोणागिरीच्या कडा दिसून येतो (हाच कडा चढून तानाजी मालुसरे व मावळे गडावर आले होते). तेथून पुन्हा एकदा उत्तर दिशा पकडली की शिवपुत्र छत्रपती राजाराम महाराजांची समाधी दिसून येते. या मंदिरात पूर्वी दोन शिवलिंगे व राजाराम महाराजांच्या पादुका होत्या, मात्र आता त्या तिथे आहेत का याची कल्पना येत नाही.

सिंहगडास वनविभागाने उपवनाचा दर्जा दिल्याने व पक्क्या सडकेचा मार्ग निर्माण झाल्याने अनेक पर्यटक किल्ला पाहण्यास येत असतात. पुण्यातील आरोग्यप्रेमी तर दर शनिवार रविवार पायथ्य्यापासून माथ्यावर चढून पुन्हा खाली येणे असा व्यायाम नियमित करतात. गडावर तूर्तास रात्री राहण्यास बंदी असली तरी दिवसभरात अनेक उपाहारगृहे येथे सुरु असतात. येथील पिठलं भाकरी, दही आणि ताक यांची चव अगदी अप्रतिम. सिंहगड हा खरं तर अतिशय बेलाग दुर्ग, मात्र हल्ली थेट माथ्यापर्यंत जाण्याची सोय झाल्याने नव्या पिढीस याची दुर्गमता कदाचित लक्षात येणार नाही. एकेकाळी दाट जंगलात डरकाळ्या फोडणारा वनराज आता पाळीव सिंह झाल्यासारखा वाटतो, मात्र गडावर काही काळ थांबून इतिहासात डोकावून पहिले असता सिंहगडाची महती खऱ्या अर्थाने पटते व आपले माथे आपोआप या गडाच्या पवित्र अशा मातीवर टेकले जाते.

सिंहगड किल्ल्याला भेट कशी द्यावी?

सिंहगड किल्ला पुण्यापासून जवळ असल्याने पर्यटक आणि ट्रेकर्ससाठी एक लोकप्रिय स्थळ आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खालील मार्गदर्शन उपयुक्त ठरेल:

• प्रवासाची सोय: पुणे शहरापासून सिंहगड पायथा २३ किमी अंतरावर आहे. पुण्याहून एसटी बस किंवा खासगी वाहनाने पायथ्याला पोहोचता येते. कल्याण गावातून किंवा डोणजे गावातून किल्ल्यावर जाण्यासाठी मार्ग आहेत. पायथ्यापासून माथ्यावर जाण्यासाठी पक्का रस्ता असल्याने कार किंवा बसने थेट वर जाऊ शकता.

• ट्रेकिंग: किल्ल्यावर चढण्यासाठी दोन मुख्य मार्ग आहेत: डोणजे आणि कल्याण. डोणजे मार्ग ७०० मीटर उंचीचा आहे, तर कल्याण मार्ग ४०० मीटरचा. ट्रेक मध्यम अवघडपणाचा आहे आणि १ ते १.५ तास लागतो.

• राहण्याची सोय: किल्ल्यावर रात्री मुक्कामाची सोय नाही, परंतु पायथ्यावर होमस्टे आणि गेस्ट हाऊसेस उपलब्ध आहेत. पुण्यात राहून दिवसभरात किल्ला पाहता येतो.

• खाण्याची सोय: पायथ्यावर आणि किल्ल्यावर उपाहारगृहे आहेत, जिथे पिठळे-भाकरी, दही, आणि ताक मिळते. स्वतःचे जेवण सोबत नेणे उचित.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा भेट देण्यासाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान थंड आणि आल्हाददायक असते. पावसाळ्यात गडावरील हिरवळ अप्रतिम असते, परंतु वाट निसरडी असते.

• सुरक्षितता: ट्रेकिंग करताना सावधगिरी बाळगावी, विशेषतः पावसाळ्यात. स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या आणि पाणी सोबत ठेवा.

सिंहगड किल्ला हा इतिहास, निसर्ग, आणि साहस यांचा संगम आहे. तानाजी मालुसरेंचा पराक्रम आणि शिवाजी महाराजांची “गड आला पण सिंह गेला” ही उक्ति येथे जिवंत होते. पुण्यापासून जवळ असलेला हा किल्ला विकेंड गेटवे म्हणून लोकप्रिय आहे.