अंबाजीपंत पुरंदरे - पुरंदरे घराण्याचे संस्थापक

छत्रपती शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्याला अनेक कर्तबगार व्यक्तींनी उभारी दिली, त्यापैकी एक प्रमुख नाव म्हणजे अंबाजीपंत पुरंदरे. त्यांनी स्वराज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आणि सासवडच्या पुरंदरे घराण्याचे संस्थापक म्हणून इतिहासात अजरामर झाले.

अंबाजीपंत यांचा प्रारंभ आणि स्वराज्यातील प्रवेश

अंबाजीपंत पुरंदरे यांचे मूळ गाव पुणे जिल्ह्यातील सासवड आहे. त्यांचे घराणे सासवडचे देशपांडे आणि कुलकर्णी म्हणून कार्य पाहत होते. काही पत्रांमध्ये त्यांचा उल्लेख आबाजी असाही आढळतो, आणि त्यांना तात्या या टोपणनावानेही ओळखले जायचे. त्यांच्या पत्नीचे नाव बयाबाई होते. छत्रपती शाहू महाराज मोगलांच्या कैदेतून सुटून स्वराज्यात परतले तेव्हा अंबाजीपंत हे त्यांना सुरुवातीपासून मिळालेल्या माणसांपैकी एक होते. अंबाजीपंत यांनी आपले बंधू तुकोपंत आणि तुकोपंतांचे पुत्र मल्हार पुरंदरे यांच्यासह शाहू महाराजांच्या पक्षास जाऊन मिळाले.

स्वराज्यासाठी योगदान

बाळाजी विश्वनाथ आणि दमाजी थोरात यांच्यातील वादात दमाजी थोरात यांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना अटक केली होती. तेव्हा छत्रपती शाहू महाराजांच्या आज्ञेनुसार अंबाजीपंत यांनी दंड भरून बाळाजी विश्वनाथ यांची सुटका केली. १७२४ साली अंबाजीपंत यांनी स्वतंत्रपणे माळवा प्रांतावर मोहीम काढून तो जिंकला, ज्यामुळे त्यांचे लष्करी सामर्थ्य आणि नेतृत्व दिसून येते. शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला अंबाजीपंत यांनी दिलेल्या उत्तम साथीमुळे त्यांची मुतालिक या पदावर नेमणूक झाली. तसेच, बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांनी त्यांच्याकडे पोतनीशी आणि जामदारखान्याची जबाबदारी सोपवली.

पेशवेपद आणि प्रशासकीय योगदान

बाळाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर बाजीराव पेशवे यांच्याकडे पेशवेपद आले. त्यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला अंबाजीपंत यांनी बाजीराव यांना कारभाराचे शिक्षण दिले. बाजीराव यांची पेशवेपदी निवड झाल्यावर त्यांनी अंबाजीपंत यांची दिवाणपदी नेमणूक केली, तर त्यांचे पुतणे मल्हार पुरंदरे यांच्याकडे मुतालिक पदाची जबाबदारी आली. अंबाजीपंत यांचा छत्रपती शाहू महाराजांशी जवळचा संबंध होता, आणि त्यामुळे राज्यातील अनेक सरदारांकडे त्यांच्या असाम्या होत्या. पहिले बाजीराव पेशवे यांच्या कारकिर्दीत काही सरदारांनी त्यांच्याविरोधात कट केला होता, तेव्हा त्यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी बाजीराव यांनी अंबाजीपंत आणि इतर सरदारांना पाठवले होते.

अंबाजीपंत यांचा अंत आणि वारसा

१७३५ साली अंबाजीपंत पुरंदरे यांचा माहुली येथे मृत्यू झाला. त्यांना महादोबा आणि सदाशिव असे दोन पुत्र होते. अंबाजीपंत यांना सासवडच्या प्रसिद्ध पुरंदरे घराण्याचे संस्थापक मानले जाते. पेशव्यांचे कारभारी आणि छत्रपती शाहू महाराजांचे एकनिष्ठ उपमंत्री म्हणून त्यांनी केलेले कार्य चिरंतन आहे. सासवड येथील पुरंदरे वाडा आजही त्यांच्या इतिहासाची साक्ष देत उभा आहे.

पुरंदरे घराण्याचा गौरवशाली वारसा

अंबाजीपंत यांनी मराठा साम्राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी माळवा जिंकून स्वराज्याचा विस्तार केला आणि पेशव्यांचे कारभार सांभाळून प्रशासकीय व्यवस्था मजबूत केली. त्यांचे निष्ठा, बुद्धिमत्ता, आणि नेतृत्व यामुळे ते शाहू महाराज आणि पेशव्यांचे विश्वासू सहकारी बनले. पुरंदरे घराण्याचा वारसा त्यांच्या पुतणे मल्हार पुरंदरे आणि पुत्रांनी पुढे नेला, आणि सासवडचा पुरंदरे वाडा आजही त्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देतो.