कलियुग - चार युगांतील अखेरचे युग

भारतीय संस्कृती आणि धर्मशास्त्रात कालमापन पद्धतीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भारतीय कालमापन पद्धतीतील एक विशाल काळ म्हणजे युग व अशी एकूण चार युगे अस्तित्वात असून त्यांची नावे अनुक्रमे सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापारयुग व कलियुग अशी आहेत. ही चार युगे भारतीय धर्मग्रंथांमध्ये वर्णन केलेली असून, प्रत्येक युगाचे स्वतःचे वैशिष्ट्य आणि स्वभाव आहे. सध्याचा काळ हा कलियुग म्हणून ओळखला जातो व सत्ययुग, त्रेतायुग आणि द्वापारयुग ही युगे कलियुगापूर्वी होऊन गेली आहेत. या लेखात आपण ज्या युगात सध्या आहोत त्या कलियुगाविषयी थोडक्यात जाणून घेण्याचा प्रयत्न करू.

कलियुगाची सुरुवात आणि महाभारत युद्ध

कलियुगाची सुरुवात ज्यावेळी महाभारताचे युद्ध अंतिम टप्प्यात असताना झाली म्हणून कलियुगास भारत युद्ध सवंत असेही नाव आहे. महाभारत युद्ध हे भारतीय इतिहास आणि धर्मग्रंथांमधील एक महत्त्वपूर्ण घटना आहे. महाभारत युद्धात पांडवांना विजय प्राप्त झाला आणि युधिष्ठिराचा विजय झाला त्यामुळे या युगास युधिष्ठिर संवत अशीही ओळख आहे. युधिष्ठिर संवत हे नाव युधिष्ठिराच्या विजयाशी निगडित आहे, ज्यामुळे या युगाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाभारत युद्ध आणि कलियुगाची सुरुवात यांचा जवळचा संबंध आहे, ज्यामुळे हा काळ ऐतिहासिक आणि धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा आहे.

कलियुगाचा प्रारंभ आणि कालगणना

कलियुगाची सुरुवात नक्की कुठल्या वर्षी झाली याविषयी अनेक मतप्रवाह आहेत. अनेक जण कलियुगाचा प्रारंभ इसवी सन पूर्व ३१०२ मानतात. ही कालगणना भारतीय खगोलशास्त्र आणि पुराणांवर आधारित आहे. कलियुगाचा काळ हा चैत्रादी आणि मेषादि अशा दोन प्रकारातील मानला जातो. चैत्रादी आणि मेषादि हे भारतीय पंचांगातील कालगणनेचे प्रकार आहेत, ज्यांचा उपयोग युगांचा काळ ठरविण्यासाठी केला जातो. महाभारताच्या युद्धानंतर अदमासे एक्कावन्न वर्षांनी श्रीकृष्णाचे निर्वाण झाले आणि कलियुगाची सुरुवात झाली असे पुराणांत नमूद आहे. श्रीकृष्णाचे निर्वाण हे कलियुगाच्या सुरुवातीचे एक महत्त्वपूर्ण चिन्ह मानले जाते.

महाभारताचे युद्ध नक्की केव्हा झाले याविषयी एक महत्वाचा संदर्भ मानला जाणाऱ्या ऐहोले शिलालेखात असा उल्लेख आहे की ३७३५ इतका कली काल मागे पडला असता आणि शालिवाहन शकाची ५५६ वर्षे होऊन गेली असता हा शिलालेख निर्माण करण्यात आला यावरून शालिवाहन शकापूर्वी ३१७९ वर्षांपूर्वी महाभारताचे युद्ध झाले असल्याचा निष्कर्ष निघतो अर्थात याच काळापासून कलियुग सुरु झाले असाही निष्कर्ष निघतो. हा ऐहोले शिलालेख महाभारत युद्ध आणि कलियुगाच्या कालगणनेचा महत्त्वाचा पुरावा आहे. राजस्थानातील जैसलमेर येथील एका शिलालेखात सुद्धा महाभारत युद्धाचा काळ ऐहोले येथील शिलालेखाएवढाच दिला गेला असल्याने या निष्कर्षास पुष्टी मिळते. हे शिलालेख ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून विश्वासार्ह मानले जातात.

पुराणांतील उल्लेख आणि कलियुगाचा कालावधी

भागवत पुराणात लिहिले गेले आहे की सप्तर्षी ज्यावेळी मघा नक्षत्रात प्रवेश करते झाले त्यावेळी कलियुगास प्रारंभ झाला. सप्तर्षी आणि मघा नक्षत्र यांचा उल्लेख खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा आहे, कारण भारतीय कालगणनेत नक्षत्रांचा उपयोग काळ ठरविण्यासाठी केला जातो. कलियुगाची एकूण ४,३२,००० वर्षे मानली गेली असून त्यातील संध्या आणि संध्यांश काळ १२०० वर्षांचा आहे. हा कालावधी भारतीय धर्मग्रंथांनुसार निश्चित केला गेला आहे, आणि यामुळे कलियुग हा सर्वात दीर्घ काळ मानला जातो.

कलियुगाचा स्वभाव आणि वैशिष्ट्ये

इतर युगांप्रमाणे कलियुगाचा जो स्वभाव सांगितला गेला आहे त्यानुसार कलियुगात धर्माचा फक्त एकच पाय शिल्लक राहतो आणि अधर्म चतुष्पाद अर्थात बलवान होतो. सत्ययुगात धर्माचे चार पाय (सत्य, तप, दान, दया) असतात, पण कलियुगात फक्त एकच पाय शिल्लक राहतो, ज्यामुळे अधर्म वाढतो. तमोगुण हा कलियुगाचा मुख्य गुण असून दान हे मुख्य कर्म आहे. तमोगुणामुळे अज्ञान आणि अंधकार वाढतो, आणि दान हे या युगातील प्रमुख कर्म मानले जाते. या युगात मनुष्याचे आयुष्यमान कमी होते आणि लोभ आणि मोहात वाढ होते. हे वैशिष्ट्य कलियुगाला इतर युगांपासून वेगळे करते, कारण यामध्ये नैतिकता आणि धर्म यांचा ह्रास होतो.

कलियुगाचा अंत आणि कल्की अवतार

कलियुगाच्या अंती कल्की अवताराची योजना असून या अवतारानंतर कलियुग संपून कृतयुगास प्रारंभ होईल असा धर्मशास्त्रात उल्लेख आहे. कल्की अवतार हा विष्णूचा दहावा अवतार मानला जातो, जो अधर्माचा नाश करून धर्माची पुनर्स्थापना करेल. यामुळे कलियुगाचा अंत होऊन पुन्हा सत्ययुग सुरू होईल, ज्यामुळे चक्राकार कालगणनेची संकल्पना पूर्ण होईल.