खंडेराव दाभाडे: मराठा साम्राज्याचे पराक्रमी सरसेनापती

मराठा साम्राज्याचा इतिहास अनेक कर्तबगार पुरुषांनी आपल्या पराक्रमाने आणि निष्ठेने समृद्ध केला आहे. यापैकी एक अजरामर नाव म्हणजे सरसेनापती खंडेराव दाभाडे. त्यांनी छत्रपती राजाराम महाराज आणि छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत स्वराज्याच्या विस्तारात आणि संरक्षणात मोलाचे योगदान दिले.

खंडेराव दाभाडे यांचा उदय आणि स्वराज्यातील प्रवेश

खंडेराव दाभाडे हे येसाजी दाभाडे यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. येसाजी दाभाडे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सेवेत होते. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत खंडेराव दाभाडे स्वराज्यकार्यात सामील झाले. मात्र, त्यांचा थेट उल्लेख १६९१ साली छत्रपती राजाराम महाराजांनी जिंजीस प्रस्थान केले तेव्हा आढळतो. खंडेराव दाभाडे हे अगदी सुरुवातीपासून छत्रपती राजाराम महाराजांसह इतर सहकाऱ्यांसोबत जिंजीच्या प्रवासात होते आणि त्यांनी राजाराम महाराजांना मोलाची साथ दिली.

स्वराज्यासाठी योगदान आणि इनाम

१६९६ साली खंडेराव दाभाडे यांनी स्वराज्यासाठी दिलेले योगदान पाहून छत्रपती राजाराम महाराजांनी त्यांना तळेगाव दाभाडे जवळील इंदुरी हे गाव इनाम म्हणून दिले. १६९८ साली त्यांना जुन्नर आणि इतर विभागांची सरपाटीलकी प्राप्त झाली. जिंजीहून परत आल्यावर छत्रपती राजाराम महाराजांनी खंडेराव यांना सेनाधुरंधर हे पद, तसेच पोशाख, निशाण, आणि जरीपटका प्रदान करून गुजरात आणि बागलाण प्रांतावर मोहिमेस पाठवले. कालांतराने त्यांना पुणे, अकोले, आणि जावळे या महालांची सरपाटीलकी आणि इतर काही प्रांतांची सरदेशमुखी प्रदान झाली.

छत्रपती शाहू महाराज आणि सरसेनापती पद

छत्रपती शाहू महाराज मोगलांच्या कैदेतून स्वराज्यात परतल्यावर खंडेराव दाभाडे स्वराज्याचे वारस या नात्याने त्यांच्या पक्षात सामील झाले. चंद्रसेन जाधव यांनी खंडेराव यांना ताराराणींच्या पक्षात येण्यासाठी प्रयत्न केले, पण त्यांना यश आले नाही. १७१७ साली छत्रपती शाहू महाराजांनी खंडेराव यांना सेनापती पद बहाल केले, आणि हे पद त्यांच्या घराण्यात कायमस्वरूपी झाले.

युद्धातील पराक्रम

दिल्लीच्या बादशहाने दक्खनचे सुभेदार सय्यद बंधूंमधील हुसेनअली याच्या विरोधात छत्रपती शाहू महाराजांकडे मदत मागितली. शाहू महाराजांनी ही जबाबदारी खंडेराव दाभाडे यांच्याकडे सोपवली. खंडेराव यांनी खानदेश आणि गुजरातवर स्वाऱ्या करून हुसेनअलीचा रस्ता अडवला. हुसेनअलीने फौज पाठवली, पण खंडेराव यांनी आपल्या सैन्यासह त्यांना गाठून कापून काढले. २४ एप्रिल १७१७ साली हुसेनअलीने पुन्हा सैन्य पाठवले, पण खंडेराव यांनी निंबाळकर आणि सोमवंशी यांच्या मदतीने त्याचा कायमचा बंदोबस्त केला.

१७२० साली सय्यद बंधूंचा हस्तक अमलअली आणि निजाम यांच्यात बाळापूर येथे लढाई झाली. यावेळी सय्यदांनी शाहू महाराजांकडे मदत मागितली, आणि खंडेराव दाभाडे या मोहिमेवर गेले. १७२५ आणि १७२६ मध्ये कर्नाटक येथील स्वारीत फत्तेसिंग भोसले यांच्यासह खंडेराव सहभागी झाले. त्यांनी वसई ते सुरत हा कोकणातील प्रदेश काबीज केला.

शाहू महाराजांचा विश्वास आणि मान

खंडेराव दाभाडे यांनी आपल्या पराक्रमाने मराठा साम्राज्याच्या वाढीत मोलाचा हातभार लावला. छत्रपती शाहू महाराजांनी एका पत्रात त्यांच्याबद्दल ‘बडे सरदार मातब्बर, कामकरी हुशार होते’ असा उल्लेख केला. खंडेराव एकदा आजारी असताना स्वतः शाहू महाराज त्यांना भेटण्यास गेले, ज्यामुळे त्यांचे शाहू महाराजांशी असलेले जवळचे नाते दिसून येते.

खंडेराव दाभाडे यांचा अंत आणि वारसा

१७२९ साली खंडेराव दाभाडे यांचे वृद्धापकाळाने निधन झाले. त्यांच्यामागे त्यांच्या वीर पत्नी उमाबाई दाभाडे आणि त्रिंबकराव, यशवंतराव, आणि बाबुराव हे तीन पुत्र होते. त्यांचा पुत्र त्रिंबकराव देखील वडिलांप्रमाणेच पराक्रमी होते. खंडेराव यांनी आपल्या पराक्रमाने ३९५ गावांची सरपाटीलकी आणि ७०० गावांची सरदेशमुखी प्राप्त केली, जी त्यांच्या कर्तृत्वाची साक्ष आहे. अशी इनामे क्वचितच कुणा वतनदारांना मिळाली असावीत.

मराठा साम्राज्यातील योगदान

खंडेराव दाभाडे यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात आणि संरक्षणात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी गुजरात, खानदेश, आणि कोकण यांसारख्या प्रदेशांवर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. छत्रपती राजाराम महाराज आणि छत्रपती शाहू महाराज यांनी त्यांच्या कार्याचे वेळोवेळी योग्य इनाम देऊन सन्मान केला.