कोन्हेरराव त्रिंबक एकबोटे - इतिहासातील प्रसिद्ध फांकडे

मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात अनेक शूरवीर योद्ध्यांनी आपल्या पराक्रमाने आणि कर्तृत्वाने अजरामर कामगिरी बजावली. त्यांच्या शौर्यगाथा आजही महाराष्ट्राच्या मातीला प्रेरणा देतात. अशाच पराक्रमी आणि गौरवशाली योद्ध्यांपैकी एक होते कोन्हेरराव त्रिंबक एकबोटे, ज्यांना इतिहासात 'फांकडे' या बिरुदाने ओळखले जाते.

फांकडे हे बिरुद काय आहे?

मराठा साम्राज्यात एखाद्या योद्ध्याने अत्यंत अद्वितीय पराक्रम केल्यास त्याला 'फांकडे' हे विशेष बिरुद बहाल केले जात असे. या बिरुदाची महती म्हणजे असा योद्धा फक्त रणांगणावरच नव्हे तर बुद्धिमत्तेनेही शत्रूला मात देणारा असतो. इतिहासात अशा तीनच प्रसिद्ध फांकड्यांचा उल्लेख मिळतो आणि त्यामधील एक नाव म्हणजे कोन्हेरराव त्रिंबक एकबोटे.

कोन्हेरराव यांची कारकीर्द – छत्रपती शाहू महाराजांपासून पेशव्यांपर्यंत

कोन्हेरराव यांची लष्करी कारकीर्द छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात सुरु झाली. पुढे बाळाजी बाजीराव पेशवे (नानासाहेब) यांनी त्यांना आपल्या शिलेदार दलात नियुक्त केले. ही नियुक्ती म्हणजेच त्यांच्या कारकिर्दीची खरी सुरुवात होती.

१७५१-१७५२ चे मोगल-मराठा युद्ध – कोन्हेररावांचा पराक्रम

सुमारे १७५१-१७५२ दरम्यान मोगल व मराठ्यांमध्ये जोरदार लढाई झाली. या युद्धात कोन्हेररावांनी अपूर्व पराक्रम गाजवला. मोगल सैन्यासोबतच फ्रेंच सरदार बुसी देखील आपली कवायती फौज घेऊन मोगलांना साथ देत होता. हे युद्ध मराठ्यांसाठी खूपच आव्हानात्मक होते.

कोन्हेररावांनी बुसीच्या फ्रेंच सैन्याचा धीराने आणि चतुराईने सामना केला. फ्रेंच सैन्याचा तोफखाना अत्यंत शक्तिशाली होता, तरीही मराठा सैन्याने त्यांचे गोळे परतवले आणि जोरदार प्रतिकार केला. या संग्रामात मोगल व फ्रेंच सैन्याचा पराभव करून सोन्याची अंबारी हस्तगत केली गेली. हा विजय कोन्हेरराव एकबोटे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या शौर्याची साक्ष देतो.

स्वतंत्र शिलेदारी पथक आणि पराक्रमाची ओळख

या युद्धानंतर कोन्हेरराव यांना स्वतंत्र शिलेदारी पथक देण्यात आले. हे केवळ सन्मानाचे नव्हे, तर त्यांच्या नेतृत्वक्षमतेचे प्रतीक होते.

पुढे एकदा फ्रेंच सरदार बुसीने पुण्यावर चाल केली, त्यावेळी पेशवाईतील प्रमुख उपकरणे आणि देवतांचे विग्रह स्थलांतरित करावे लागले. अशा गंभीर स्थितीतही मराठा सैन्याने जोरदार प्रतिकार केला. या लढाईत कोन्हेररावांनी पुन्हा एकदा आपले पराक्रम सिद्ध केले.

‘फांकडे’ या बिरुदाची प्राप्ती

या शौर्याच्या आणि कौशल्याच्या प्रदर्शनानंतर कोन्हेरराव एकबोटे यांना 'फांकडे' हे बिरुद प्राप्त झाले. तेव्हापासून त्यांना "कोन्हेर त्रिंबक फांकडे" म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पेशवे सरकारने त्यांना अनेक सन्मान दिले आणि इनामे प्रदान केली. त्यांच्या घोड्याच्या पायात चांदीचा वाळा घालण्याचा मान सुद्धा देण्यात आला – हे विशेषतः उच्च दर्जाच्या शूर योद्ध्यांना दिले जाणारे विशेष सन्मानचिन्ह होते.

हाळीहुन्नूर आणि सावनूरच्या मोहिमा

हाळीहुन्नूर येथील मोहिमेत कोन्हेररावांनी जीवघेणा शौर्य दाखवले. एका प्रसंगी प्राणघातक हल्ल्यातून ते चपळाईने वाचले, ज्याने त्यांची रणधैर्य स्पष्ट केली.

यानंतर, १७५६ मध्ये सदाशिवराव भाऊ पेशवे यांच्या नेतृत्वाखाली सावनूरवर मोहीम राबवण्यात आली. या मोहिमेत देखील कोन्हेरराव सामील होते. मात्र दुर्दैवाने, फ्रेंच सरदार बुसीच्या तोफखान्यातील गोळ्याचा फटका त्यांच्या डोक्यावर बसला आणि ते रणभूमीत वीरमरण पावले. इतिहास एका अत्यंत पराक्रमी सेनानीला मुकला.

पेशवे सरकारचा सन्मान आणि उत्तरस्मरण

कोन्हेररावांच्या वीरमरणाची बातमी बाळाजी बाजीराव पेशव्यांना समजल्यावर त्यांनी गहिवरून शोक व्यक्त केला. त्यांच्या कुटुंबियांना योग्य इनामे देऊन कोन्हेररावांच्या एकनिष्ठेचे आणि पराक्रमाचे योग्य मूल्यमापन करण्यात आले. त्यांच्या वंशजांचा यथोचित सन्मान राखण्यात आला.

कोन्हेरराव फांकडे – इतिहासातील अमर सेनानी

इतिहासात केवळ तीन फांकड्यांचे उल्लेख मिळतात, आणि त्यापैकी एक म्हणजे कोन्हेरराव त्रिंबक फांकडे हे एक महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांच्या धैर्याची, शौर्याची आणि राष्ट्रनिष्ठेची गाथा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरते.

कोन्हेरराव त्रिंबक एकबोटे म्हणजे केवळ एक शिलेदार नव्हे, तर एक रणनीतीकार, रणांगणावरचा सिंह, आणि एकनिष्ठ मराठा योद्धा. त्यांनी आपल्या धैर्याने 'फांकडे' सारखे बिरुद मिळवले आणि मराठा इतिहासात अजरामर स्थान मिळवले.

त्यांचे जीवन आणि शौर्य हे आजही तरुणांना प्रेरणा देणारे आहे, आणि त्यांच्या कार्याची ओळख महाराष्ट्राच्या वीर परंपरेचा एक अविभाज्य भाग म्हणून जपली गेली पाहिजे.