नागोठणे व वरवठणेमध्ये असलेला महाराष्ट्रातील सर्वात जुना पूल

महाराष्ट्र हे राज्य वास्तुवैभवाने समृद्ध आहे. येथे प्राचीन काळापासून आजपर्यंत टिकून राहिलेल्या असंख्य वास्तू आहेत, जसे की किल्ले, लेण्या, मंदिरे, वाडे आणि तलाव. या सर्वांमध्ये ऐतिहासिक पुलांचा उल्लेख करणेही आवश्यक आहे, कारण महाराष्ट्रास ऐतिहासिक पुलांची देखील समृद्ध परंपरा आहे. हे पूल केवळ दोन भागांना जोडणारे नसतात, तर ते व्यापार, दळणवळण आणि इतर सुविधांना चालना देणारे महत्वपूर्ण दुवे असतात. दुर्दैवाने, या पुलांवर फारसे लिखाण झालेले नाही आणि जुन्या काळातील अत्याधुनिक सुविधा नसतानाही आजही मजबूत उभे असलेले हे पूल बांधण्यामागील शास्त्राचा अभ्यासही फारसा झालेला नाही.

या लेखात आपण महाराष्ट्रातील सर्वात जुना पूल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नागोठणे शहरातील पुलाबद्दल चर्चा करणार आहोत. रायगड जिल्ह्यातील नागोठणे व वरवठणे या दोन गावांना जोडणारा हा पूल सध्या उपेक्षा सहन करत असला तरी आजही शंभर दोनशे वर्षे नव्हे तर तब्बल ४४५ वर्षे दिमाखात उभा आहे. हा पूल वास्तुशास्त्राचा उत्तम नमुना आहे आणि त्याच्या इतिहासाने महाराष्ट्राच्या प्राचीन वारशाला नवे आयाम देतो.

नागोठणे पुलाचा इतिहास आणि निर्माण

नागोठणे शहरातील हा पूल महाराष्ट्रातील सर्वात जुना पूल म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्या निर्माणकर्त्याचे आभार मानायला हवेत, कारण त्याने पुलाच्या बांधणीची तारीख असलेला शिलालेख पुलावर बसवला होता. ब्रिटिश काळात या शिलालेखाचे व्यवस्थित संकलन करण्यात आले, अन्यथा सध्या हा शिलालेख तेथून कधी गायब झाला याची माहिती नाहीच. मात्र, मधल्या काळात इंटरनेटच्या केबल पुलावर टाकून पुलाच्या कमानींचे नुकसान करण्यात आधुनिक युगातील तज्ज्ञ आघाडीवर होते. असो, हा पूल १५८० साली चौलच्या काझी अल्लाउद्दीन याने बांधल्याची नोंद येथे पूर्वी असलेल्या फारशी भाषेतील शिलालेखामध्ये होती. मात्र, तरीही त्याआधी हा पूल विजयनगरचा राजा रामराया याच्याकरवी बांधला गेल्याचा एक शिलालेख परिसरात होता, जो दुर्लक्षित अवस्थेत होता. लोकसत्ताचे पहिले संपादक त्र्यंबक विष्णू पर्वते यांनी या शिलालेखाचे वाचन केले होते, असे नागोठण्याचे दिवंगत माजी सरपंच उपाध्ये वकील यांच्याकडून समजले.

कदाचित मूळच्या जुन्या पुलाचा काझी अल्लाउद्दीनकडून नव्याने जीर्णोद्धार करण्यात येऊन त्यास आणखी मजबूत बनवण्यात आले असावे. हा पूल बांधण्याचे मुख्य कारण म्हणजे प्राचीन काळापासून चौल या संपन्न व्यापारी शहरातून जो प्रमुख महामार्ग कोकणमार्गे देशावर जात असे, तो नागोठण्यामार्गे जात होता. या मार्गावरील दळणवळण सोपे व्हावे याकरिता हा पूल त्याकाळी बांधण्यात आला. या पुलाच्या इतिहासात प्राचीन व्यापारी मार्गांची महत्वपूर्ण भूमिका आहे, ज्यामुळे कोकण आणि देशाच्या इतर भागांमधील संबंध मजबूत झाले. महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक पुलांमध्ये हा पूल एक अद्वितीय उदाहरण आहे, कारण तो केवळ दळणवळणासाठी नव्हे तर सांस्कृतिक आणि आर्थिक आदान-प्रदानासाठीही महत्वपूर्ण होता.

पुलाचे बांधकाम आणि वैशिष्ट्ये

नागोठणे पुलाचे बांधकाम अतिशय मजबूत आणि वैज्ञानिक आहे. हा पूल १४६.३० मीटर लांब, ५.७९ मीटर उंच आणि २.९२ मीटर रुंदी असलेला आहे. हजारो अंड्यांचा बलक आणि चुन्याच्या मिश्रणाचा उपयोग दगड, माती आणि शिंपल्यांमध्ये मिश्रित करून बांधल्याने आजतागायत मजबूत अवस्थेत आहे. ब्रिटिश काळातही या पुलाची दुरुस्ती करण्यात आली होती, ज्यामुळे त्याची आयुर्मान वाढले. हे बांधकाम जुन्या काळातील अभियांत्रिकीचे उत्तम उदाहरण आहे, ज्यात नैसर्गिक साहित्याचा प्रभावी वापर करण्यात आला आहे.

या पुलाच्या कमानी आणि दगडी रचना आजही अभ्यासकांना आश्चर्यचकित करतात. जुन्या काळात अत्याधुनिक यंत्रसामग्री नसतानाही हे पूल कसे बांधले गेले, याचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे. महाराष्ट्रातील सर्वात जुना पूल म्हणून हा पूल वास्तुशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांसाठी एक जीवंत प्रयोगशाळा आहे. त्याच्या मजबुतीमुळे तो शतकानुशतके वादळे, पूर आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींना तोंड देत उभा राहिला आहे. नागोठणे व वरवठणे गावातील नागरिकांकडून या पुलाची काळजी घेतली जात आहे.

टॉलेमीचा उल्लेख आणि प्राचीन महत्व

नागोठणे शहर आणि त्याच्या पुलाचा इतिहास अतिप्राचीन आहे. इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकात भारत भेटीवर आलेला ग्रीक भूगोलतज्ञ टॉलेमी याने नागोठण्याची नोंद आपल्या ग्रंथात केली आहे. याशिवाय त्याने तयार केलेल्या जगाच्या नकाशात नागोठण्याचा उल्लेखसुद्धा आलेला आहे. टॉलेमीने भूगोल या विषयास शास्त्राचे स्वरुप दिले, त्यामुळे त्याची नोंद आद्य भूगोलतज्ञांपैकी एक म्हणून केली जाते. टॉलेमीने नागोठण्याचा उल्लेख नानागुना असा केला आहे.

टॉलेमीने जगाचा नकाशा तयार करताना प्रामुख्याने सीमारेषा, नद्या, खाड्या इत्यादींचे बारकाईने निरीक्षण केले. नागोठण्याची खाडी ही तेव्हा सातवाहन कालीन राजधानी जुन्नर तसेच पैठणला जाण्यासाठी अतिशय महत्त्वाचा मार्ग म्हणून प्रसिद्ध होती. या नदीस फार पूर्वीपासून नागोठणा नदी या नावानेच ओळखले जात असे. त्यामुळे त्याने त्याच्या नकाशातही नानागुना रिव्हर (नागोठणा नदी) असा उल्लेख एकदा नव्हे तर तीन वेळा केला आहे. त्याच्या खालोखाल त्याने सिमिल्ला असा चौलचा उल्लेख केला आहे (चौलला पूर्वी चैमुल्य असे नाव होते). याशिवाय त्याने याच परिसरात हरमघर या ठिकाणाचा उल्लेख केलाय, ते म्हणजे सध्याचे नागोठणे खाडीवरील धरमतर बंदर असावे.

टॉलेमीच्या उल्लेखाने नागोठणे पुलाचे महत्व आणखी वाढते, कारण हे दर्शवते की हा परिसर प्राचीन काळापासून व्यापारी आणि भौगोलिकदृष्ट्या महत्वपूर्ण होता. महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक पुलांमध्ये हा पूल प्राचीन भूगोलशास्त्राशी जोडला जाणारा एकमेव उदाहरण आहे. टॉलेमीच्या नकाशात तीन वेळा उल्लेख होणे हे या नदी आणि पुलाच्या प्राचीन महत्वाचे प्रमाण आहे, ज्यामुळे पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींना या ठिकाणाकडे आकर्षित करता येईल.

विजयनगर आणि निजामशाही काळातील भूमिका

गुजरात सुलतानाच्या अमलानंतर नागोठणे विभाग उत्तर कोकणासहित निजामशाहीच्या अखत्यारीत होता. त्याकाळी दक्षिणेतील पाचही शाह्या विजयनगरशी मित्रत्वाचा व्यवहार करीत होत्या. मात्र, कालांतराने एकत्र येऊन या पाचही शाह्यांनी तालिकोटच्या १५६५ साली झालेल्या लढाईत विजयनगर साम्राज्याला नष्ट केले होते. त्यामुळे जेव्हा निजामशाहीचा विजयनगरशी मित्रत्वाचा व्यवहार होता, त्यावेळी तळा गावातील भुवनेश्वर मंदिर अथवा नागोठण्यावरील हा मध्ययुगीन पूल इत्यादी वास्तू निजामशाही व विजयनगर साम्राज्याच्या यूतीतून बांधल्या गेल्या असाव्यात.

दुर्दैवाने रामरायाचा प्राकृत आणि काझी अल्लाउद्दीनचा फारशी असे दोनही शिलालेख आज येथे दिसून येत नाहीत, मात्र या भव्य इतिहासाची साक्ष देणारा मजबूत पूल आजही येथे पहावयास मिळतो. हा पूल विजयनगर साम्राज्य आणि निजामशाही यांच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक संबंधांचा साक्षीदार आहे. महाराष्ट्रातील सर्वात जुना पूल म्हणून त्याचा इतिहास दक्षिण भारताच्या राजकीय इतिहासाशी जोडला गेला आहे, ज्यामुळे तो केवळ स्थापत्यशास्त्राचा नव्हे तर राजकीय इतिहासाचा भाग बनतो.

सद्यस्थिती, संरक्षण आणि भविष्य

हा पूल केंद्रीय पुरातत्व विभागाच्या संरक्षण स्मारकांच्या यादीत असला तरी याचे हवे तसे संरक्षण झालेले नाही. चांगली बाब हीच आहे की पूर्वी या पुलावरून होणारी चार चाकी वाहनांची वर्दळ बंद करून फक्त दोन चाकी वाहने या पुलावरून जाऊ दिली जातात, त्यामुळे पुलाच्या बांधकामास इजा होण्याची शक्यता आता भरपूर कमी झाली आहे. तरीही, या पुलाच्या इतिहासावर सखोल संशोधन होणे गरजेचे आहे. जर यासंबंधीचे आणखी पुरावे सापडले तर महाराष्ट्राच्या वास्तुशास्त्रीय इतिहासामध्ये आणखी मोलाची भर पडेल.

नागोठणे शहरातील हा पूल महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक पुलांच्या यादीत अव्वल आहे आणि त्याचे संरक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे. पर्यटनाच्या दृष्टिकोनातून या पुलाला प्रोत्साहन देऊन स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देता येईल. इतिहासप्रेमी, अभ्यासक आणि पर्यटकांसाठी हा पूल एक अद्भुत ठिकाण आहे, जिथे प्राचीन आणि मध्ययुगीन इतिहास एकत्र येतो.

शेवटी, महाराष्ट्राचे वास्तुवैभव प्रचंड आहे. किल्ले, लेण्या, मंदिरे, वाडे, तलाव अशा अनेक रूपात प्राचीन काळापासून आजही आपले अस्तित्व ठिकवून ठेवलेल्या असंख्य वास्तू महाराष्ट्रात आहेत. यामध्ये ऐतिहासिक पूल हा पर्याय समाविष्ट झाला नाही तर नवल. महाराष्ट्रास ऐतिहासिक पुलांची देखील परंपरा आहे. हे पूल फक्त दोन भागांना जोडणारे नसत तर दोन भागातील व्यापार, दळणवळण, सुविधा अशा अनेक गोष्टींना चालना देणारे दुवे म्हणजे हे पूल. नागोठणे पुलासारख्या वास्तूंचा अभ्यास आणि संरक्षण करून आपण आपल्या वारशाला जपू शकतो.