श्री पंचमुखी गायत्री व पोवळ्या गणपती मंदिर - गोरेगांव
पंचमुखी गायत्री मंदिरासमोर राज्यातील एकमेव असे पोवळ्या गणपतीचे जागृत देवस्थान आहे. या मंदिरातील गणेशमूर्ती ही पोवळे या रत्नापासून बनवली गेली असून ही मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे.
कोकणातील एक प्राचीन व्यापारी पेठ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या रायगड जिल्ह्यातील गोरेगाव मधील श्री अमृतेश्वरी पंचमुखी गायत्री मंदिर सुप्रसिद्ध आहे. हे मंदिर आणि त्याच्यासमोर असलेले पोवळ्या गणपतीचे मंदिर यामुळे गोरेगाव हे धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वाचे ठिकाण आहे. कोकणातील निसर्गरम्य वातावरणात वसलेले हे मंदिर भाविक आणि पर्यटकांसाठी एक विशेष आकर्षण आहे. या लेखामध्ये आपण श्री पंचमुखी गायत्री आणि पोवळ्या गणपती मंदिरांचे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि स्थापत्य वैशिष्ट्यांचा सविस्तर आढावा घेऊ.
मंदिराची स्थापना आणि इतिहास
या मंदिराची स्थापना १९०४ साली गोविंद लक्ष्मण शास्त्री रानडे यांनी केली. त्यांनी केवळ पंचमुखी गायत्री मंदिराचीच नव्हे तर समोरील पोवळ्या गणपती मंदिराचीही स्थापना केली. शंभर वर्षांहून जुने असे हे जागृत देवस्थान गोरेगाव वासियांचे श्रद्धास्थान आहे. गोविंद लक्ष्मण शास्त्री रानडे यांचे या मंदिरांच्या स्थापनेमागील योगदानामुळे हे ठिकाण धार्मिक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचे बनले आहे.
श्री पंचमुखी गायत्री मंदिराची रचना
आकाराने भव्य अशा या मंदिराच्या बाह्यभागाचा जीर्णोद्धार झाला असला तरी अंतर्भागातील लाकडी सभामंडप आजही मूळ मंदिराची रचना जपून आहे. हे लाकडी सभामंडप मंदिराच्या प्राचीन स्थापत्यशैलीचे सौंदर्य टिकवून ठेवते आणि येथील वातावरणाला एक वेगळीच शांतता प्रदान करते. मंदिराच्या गर्भगृहात पंचमुखी गायत्री देवीची मूर्ती आहे. ही मूर्ती संगमरवरी पाषाणात घडविलेली असून मूर्तीच्या बाजूस संगमरवरी शिवलिंग आहे. गायत्री देवीची पंचमुखी मूर्ती आणि संगमरवरी शिवलिंग यामुळे मंदिराचे धार्मिक महत्त्व आणखी वाढते. या मूर्तीचे दर्शन घेतल्यावर भाविकांना शांती आणि आध्यात्मिक समाधान मिळते.
पोवळ्या गणपती मंदिर
पंचमुखी गायत्री मंदिरासमोर राज्यातील एकमेव असे पोवळ्या गणपतीचे जागृत देवस्थान आहे. या मंदिरातील गणेशमूर्ती ही पोवळे या रत्नापासून बनवली गेली असून ही मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे. पोवळ्यास प्रवाळ या नावाने सुद्धा ओळखले जात असून संस्कृत भाषेत पोवळ्यास विद्रुम, हिंदीमध्ये मुंगा तर इंग्रजीमध्ये रेड कोरल या नावाने ओळखले जाते. ही अनोखी गणेशमूर्ती मंदिराला विशेष महत्त्व देते, कारण अशी पोवळ्यापासून बनवलेली मूर्ती राज्यात अन्यत्र क्वचितच आढळते.
पोवळ्या गणेशाची स्थापना सुद्धा गोविंद लक्ष्मणशास्त्री रानडे यांनी १९०४ साली केली. पोवळ्या गणेशाची मूर्ती गायत्रीदेवी मंदिरासमोर असलेल्या दीपमाळेच्या पायथ्याशी स्थानापन्न असून मूर्ती व दीपमाळ यांचे भोवती एक छोटेखानी मंदिर बांधण्यात आले आहे. या दीपमाळेवर कोरलेल्या लेखावरून सदर दीपमाळेची निर्मिती १९०९ साली करण्यात आल्याचे समजते. ही दीपमाळ आणि त्यावरील कोरीव लेख मंदिराच्या ऐतिहासिक महत्त्वाला अधोरेखित करतात.
धार्मिक उत्सव आणि श्रद्धा
वैशाख पौर्णिमेस पोवळ्या गणपतीचा उत्सव उत्साहात साजरा केला जातो. हा उत्सव गोरेगाव आणि आसपासच्या परिसरातील भाविकांसाठी एक महत्त्वाचा प्रसंग आहे. गोरेगाव वासियांचे श्रद्धास्थान असलेल्या या गणपतीची नवसाला पावणारा गणपती अशी ख्याती असून त्याच्या दर्शनास राज्याच्या विविध भागातून भाविक येत असतात. या उत्सवादरम्यान मंदिर परिसरात भक्तीमय वातावरण निर्माण होते, आणि गणपतीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची गर्दी पाहण्यासारखी असते.
गोरेगाव येथील श्री पंचमुखी गायत्री आणि पोवळ्या गणपती मंदिर हे कोकणातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे एक अनमोल रत्न आहे. या लेखामध्ये आपण या दोन्ही मंदिरांचे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि स्थापत्य वैशिष्ट्यांचा आढावा घेतला. पंचमुखी गायत्री देवीची संगमरवरी मूर्ती, पोवळ्या गणपतीची अनोखी रत्नमूर्ती आणि दीपमाळेची ऐतिहासिक रचना यामुळे हे मंदिर परिसर भाविक आणि पर्यटकांसाठी विशेष आहे. वैशाख पौर्णिमेचा उत्सव आणि नवसाला पावणारा गणपती यामुळे या मंदिराला भेट देणे प्रत्येकासाठी अविस्मरणीय अनुभव आहे. गोरेगावला भेट देऊन या जागृत देवस्थानाचे दर्शन अवश्य घ्यावे.
