प्रयागजी अनंत फणसे: स्वराज्याचे निष्ठावंत सुभेदार

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य निर्मितीचे कार्य हाती घेतले, तेव्हा त्यांना अनेक निष्ठावंत सहकाऱ्यांनी साथ दिली. यापैकी एक प्रमुख नाव म्हणजे प्रयागजी अनंत फणसे पनवेलकर. स्वराज्याच्या स्थापनेपासून ते त्याच्या संरक्षणापर्यंत, प्रयागजी यांनी आपले जीवन स्वराज्यासाठी समर्पित केले. त्यांच्या शौर्य, निष्ठा आणि नेतृत्वामुळे सातारा आणि अजिंक्यतारा किल्ला यांचा इतिहास अजरामर आहे.

प्रयागजी फणसे यांचा परिचय आणि स्वराज्यात प्रवेश

प्रयागजी फणसे यांचा जन्म प्रभू कुटुंबात झाला, त्यामुळे त्यांना प्रयागजी प्रभू या नावानेही ओळखले जायचे. त्यांचे मूळ गाव पनवेल (सध्याचा रायगड तालुका) होते. १६४९ साली त्यांचा छत्रपती शिवाजी महाराजांशी परिचय झाला, आणि तेव्हापासून त्यांनी स्वतःला स्वराज्याच्या कार्यात झोकून दिले. त्यांच्या निष्ठा आणि समर्पणामुळे ते स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाचे सहकारी बनले.

सातारा आणि परळीचे सुभेदार

प्रयागजी यांचे गुण पाहून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांना सातारा आणि परळी या दोन परगण्यांचे सुभेदार नेमले. साताऱ्यातील अजिंक्यतारा किल्ल्यावर युवतेश्वर महादेवाच्या मूर्तीची स्थापना त्यांच्या कार्यकाळात झाली. या मूर्तीला युवतेश्वर असे नाव पडण्याचे कारण असे की, युवत या शब्दाचा अर्थ कळकीचे झाड असा होतो. एकदा प्रयागजी यांना दृष्टांत झाला, ज्यामध्ये देवाने त्यांना सांगितले की, एका कळकीच्या झाडीत त्यांची मूर्ती आहे आणि ती पुनर्स्थापित करावी. प्रयागजी यांनी शोध घेतला असता महादेवाची स्वयंभू मूर्ती मिळाली, आणि त्यांनी ती अजिंक्यतारा किल्ल्यात स्थापित केली. ही घटना त्यांच्या धार्मिक श्रद्धेची आणि स्वराज्याप्रतीच्या कर्तव्यनिष्ठेची साक्ष आहे.

स्वराज्याच्या चार छत्रपतींची साथ

प्रयागजी यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम महाराज, आणि छत्रपती शाहू महाराज या चार छत्रपतींच्या कारकिर्दी अनुभवल्या. त्यांचे मुख्य कार्यक्षेत्र सातारा हेच राहिले. जेव्हा साताऱ्याला राजधानीचा दर्जा मिळाला, तेव्हा त्यांचे महत्त्व आणखी वाढले. त्यांनी स्वराज्याच्या संरक्षणात आणि प्रशासनात मोलाची भूमिका बजावली.

औरंगजेबाविरुद्ध सातारा किल्ल्याची लढाई

१६९९ साली औरंगजेबाने ब्रह्मपुरी पार करून वसंतगड गाठला आणि पुढे मिरज, पन्हाळा मार्गे अचानक सातारा गाठले. औरंगजेब साताऱ्यावर येईल, अशी कुणालाच कल्पना नव्हती, त्यामुळे सातारा किल्ल्यावर बंदोबस्त आणि शिबंदी जुजबी होती. औरंगजेबाने साताऱ्याच्या उत्तरेस करंजे, आजमशाहाने पश्चिमेस शहापूर, आणि दक्षिण व पूर्व दिशांना तर्बीयतखान आणि सर्जेखान यांनी मोर्चा लावला होता.

या प्रतिकूल परिस्थितीतही प्रयागजी प्रभू यांनी स्वराज्याच्या सैन्यासह सातारा किल्ला मोठ्या खुबीने लढवला. मोगल किल्ला सर करण्याचा प्रयत्न करीत होते, पण प्रयागजी आणि स्वराज्याच्या सैनिकांनी किल्ल्यावरून मोठे दगड, गोळ्यांचा वर्षाव, आणि साप व विंचू भरलेले रांजण मोगलांवर फेकून त्यांना निष्प्रभ केले. किल्ल्याखालील मराठा सैन्याने मोगलांवर हल्ला करून आसपासचा वीस कोस मुलुख निरुपयोगी केला आणि मोगलांची शिबंदीची व्यवस्था तोडून टाकली.

सातारा किल्ल्यावरील सुरुंग आणि शौर्य

तब्बल चार महिने प्रयागजी आणि मराठ्यांनी अथक प्रतिकार केला, आणि सातारा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात पडला नाही. यावेळी परशुराम त्र्यंबक पंतप्रतिनिधी यांनी परळीतून धान्यपुरवठा करून किल्ल्यावरील सैन्याला आधार दिला. मात्र, तर्बीयतखानाने सातारा किल्ल्याच्या ईशान्य दिशेतील मंगळाईच्या बुरुजाखाली दोन मोठे सुरुंग लावले. मोगलांना सुरुंग लावताना पाहून किल्ल्यावरील काही मराठे प्रतिकार करू लागले, पण मोगलांनी सुरुंगांना बत्ती दिली. यामुळे मोठा स्फोट होऊन बुरुजासह एक कडा आकाशात उडाला आणि शेकडो मराठे मरण पावले.

याचवेळी मोगल सैन्य किल्ल्यात शिरण्यासाठी एकत्र झाले, पण दुसरा सुरुंग फुटला, आणि कोसळलेला कडा मोगलांवर पडल्याने दोन हजार मोगल सैनिक ठार झाले. या स्फोटात मराठ्यांवरही दरड कोसळली, आणि प्रयागजी ढिगाऱ्याखाली फसले, पण दैव बलवत्तर म्हणून ते बचावले. सुभेदार जिवंत असल्याचे पाहून मराठ्यांचा उत्साह वाढला, आणि ते जोशाने लढू लागले.

सातारा किल्ल्याचा पतन आणि पुनर्ताबा

औरंगजेबाने स्वतः मोगलांना धीर दिल्याने ते मराठ्यांशी लढू लागले. मात्र, किल्ल्यातील सामग्री कमी होऊ लागली, आणि छत्रपती राजाराम महाराजांचा मृत्यू (मार्च १७००) झाल्याची दुःखद बातमी आली, ज्यामुळे सर्वांचा धीर खचला. नाईलाजास्तव परशुराम त्र्यंबक यांनी सातारा किल्ला आजमशाहाकडे सोपवला. औरंगजेबाने किल्ल्याचे आजमतारा असे नामकरण केले. कालांतराने हे नाव बदलून किल्ल्याला पुन्हा अजिंक्यतारा असे नाव मिळाले, जे आजही कायम आहे.

कालांतराने मराठ्यांनी सातारा किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला, आणि त्याची जबाबदारी प्रयागजी यांच्याकडेच देण्यात आली. यातून त्यांच्यावरील विश्वास आणि त्यांच्या नेतृत्वाचे महत्त्व दिसून येते.

प्रयागजी यांचा अंत आणि वारसा

छत्रपती शाहू महाराज मोगलांच्या कैदेतून सुटून आल्यावर प्रयागजी त्यांना जाऊन मिळाले. यानंतर थोड्याच काळात त्यांचा वृद्धापकाळाने मृत्यू झाला. प्रयागजी यांना ज्योतिबा उर्फ अप्पाजी नावाचा पुत्र होता, आणि अप्पाजी यांना रावजी आणि बाबाजी नावाचे दोन पुत्र होते, ज्यांनी बडोदा येथे आपली कारकीर्द गाजवली.

स्वराज्याचे खरे निष्ठावंत

प्रयागजी अनंत फणसे पनवेलकर हे स्वराज्याचे खरे निष्ठावंत सुभेदार होते. त्यांनी चार छत्रपतींच्या कारकिर्दीत स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि विकासासाठी मोलाचे योगदान दिले. सातारा किल्ल्याची लढाई, युवतेश्वर महादेव मूर्तीची स्थापना, आणि अजिंक्यतारा किल्ल्याचे संरक्षण यामुळे त्यांचे नाव मराठ्यांच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले आहे.