आषाढी व कार्तिकी एकादशी चे महत्व

भारतीय संस्कृतीमध्ये एकादशी व्रताला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शुक्ल व कृष्ण पक्षातील अकरावी तिथी ही 'एकादशी' म्हणून ओळखली जाते. दरवर्षी २४ एकादशी येतात; मात्र त्यापैकी आषाढ शुक्ल एकादशी (शयनी एकादशी) व कार्तिक शुक्ल एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) या दोन्ही महाएकादशीच्या दिवशी विशेष महात्म्य मानले जाते. या दिवशी संपूर्ण महाराष्ट्रभर, विशेषतः वारकरी संप्रदायामध्ये उत्सवाचा, भक्तीचा आणि विठ्ठलनामस्मरणाचा महापूर उसळतो.

एकादशी म्हणजे काय?

एकादशी म्हणजे पंचांगातील अकरावी तिथी. ही तिथी भगवान विष्णूंची मानली जाते. हिंदू धर्मात मान्यता आहे की या दिवशी उपवास करून, भगवंताचे स्मरण केल्यास पापांचा नाश होतो आणि मोक्षप्राप्ती होते. एकादशी व्रत केल्याने शरीर, मन आणि आत्मा यांची शुद्धी होते. सर्व एकादशींपैकी आषाढी व कार्तिकी एकादशी यांना "महाएकादशी" असे गौरवपूर्ण स्थान आहे.

आषाढी एकादशीचे महत्त्व

आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीस शयनी एकादशी असे म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर शयन करतात अशी श्रद्धा आहे. या दिवसापासूनच चातुर्मास या धार्मिक पर्वाची सुरुवात होते. चातुर्मासात अनेक भक्त उपवास, नियम, व्रते, धार्मिक ग्रंथांचे पारायण आणि दानधर्म आदी साधना करतात.

कार्तिकी एकादशीचे महत्त्व

कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीस प्रबोधिनी एकादशी असे म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू आपल्या चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागृत होतात. त्यामुळे या दिवसाचे आणखीनच महत्त्व आहे. या दिवसापासून विवाह, उपनयन, वास्तुशांती, गृहप्रवेश यांसारखी मांगलिक कार्ये सुरू केली जातात.

एकादशी व्रतामागील पुराणकथा

मृदुमान्य राक्षसाची कथा या एकादशीच्या विशेष महात्म्याला अधोरेखित करते. कथा अनुसार, मृदुमान्य नामक एक राक्षस होता, ज्याने भगवान शंकरांना प्रसन्न करून "एका स्त्रीशिवाय दुसऱ्या कुणाकडूनही आपला मृत्यू होणार नाही" असा वर मागितला. या वरदानाचा गैरवापर करून त्याने प्रजेवर, देवांवर अत्याचार सुरू केले.

देव-दानव युद्धात देवांचा पराभव होऊ लागल्याने भगवान विष्णूंनी भगवान शंकरांकडे यावर उपाय विचारला. मात्र वरदानामुळे त्रिशूलधारी सुद्धा असहाय्य झाले. अखेर त्रिमूर्ती (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) एका गुहेत या संकटावर उपाय शोधत असताना मृदुमान्याने त्या गुहेचे द्वार बंद करून त्यांना अडकवून ठेवले.

या तीन दिवसांच्या उपवासात (भोजन न घेतल्यामुळे) त्यांच्या श्वासातून एक तेजस्वी स्त्री निर्माण झाली — तीच होती एकादशी देवी. तिने राक्षसाचा वध केला आणि देवतांना मुक्त केले. त्यामुळे एकादशीच्या दिवशी उपवास आणि ईश्वरचिंतन केल्याने पापांचं हरण होतं, दुःखांचा नाश होतो असा विश्वास दृढ झाला.

वारकरी संप्रदाय आणि महाएकादशी

वारकरी संप्रदायाचा पंढरपूरच्या विठोबावर अतूट विश्वास आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी पंढरीच्या वारीची सुरुवात केली. ही परंपरा संत तुकाराम महाराज, संत नामदेव, संत चोखामेळा, संत एकनाथ, संत जनाबाई, संत गोरा कुंभार, संत सेना महाराज, संत निवृत्तीनाथ, संत मीराबाई, संत सावता माळी, संत सोयराबाई इत्यादी थोर संतांनी जपली.

महाएकादशीच्या दिवशी लाखो वारकरी आपल्या अंगावर फडफडणाऱ्या पताका, टाळ, मृदुंगाच्या गजरात, 'ज्ञानोबा-तुकोबा'चा जयघोष करीत पंढरपूरला पायी वारी करतात. हे भारतातील सर्वात मोठ्या पायी यात्रांपैकी एक आहे. आषाढी एकादशीला पुण्यश्लोक संत तुकाराम महाराज व संत ज्ञानेश्वर महाराज यांची पालखी पंढरपूरात दाखल होते. पंढरपूरच्या विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात हरिपाठ, कीर्तन, अभंग गायन आणि भजनांचा जल्लोष असतो.

चातुर्मास व्रत आणि धार्मिक साधना

चातुर्मासाची सुरुवात आषाढी एकादशीपासून होते आणि कार्तिकी एकादशीला समाप्त होते. या चार महिन्यांत अनेक भक्त कांदा, लसूण, वांगी, मासाहार, मद्य इत्यादींचा त्याग करतात. यामध्ये आचारविचार, वाणी, अन्न आणि आहार यावर नियंत्रण ठेवून साधना केली जाते. विशेषतः संत, साधू व साधिका या काळात एकाच ठिकाणी स्थिर राहून ध्यानधारणा व भक्तिपथाचे पालन करतात.

गीता पठणाचे विशेष महत्त्व

आषाढी एकादशीच्या दिवशी श्रीमद्भगवद्गीतेच्या ९व्या अध्यायाचे पठण व कार्तिकी एकादशीला १५व्या अध्यायाचे पठण करण्याची परंपरा आहे. ९वा अध्याय "राजविद्या योग" म्हणून ओळखला जातो, तर १५वा अध्याय "पुरुषोत्तम योग" – जो व्यक्तीच्या आध्यात्मिक प्रगतीस मार्गदर्शक ठरतो.

एकादशी व्रताचे फायदे

पंढरपूर – भक्तीचा केंद्रबिंदू

पंढरपूर हे महाराष्ट्राचे वैष्णव क्षेत्र मानले जाते. चंद्रभागा नदीच्या तीरावर वसलेले हे ठिकाण 'विठोबाचे पंढरपूर' म्हणून प्रसिद्ध आहे. पंढरपूरात वर्षभर यात्रा-उत्सव सुरुच असतात, मात्र आषाढी व कार्तिकी एकादशीच्या दिवशी येथे कोट्यवधी भाविकांची उपस्थिती असते.

आषाढी व कार्तिकी एकादशी या केवळ उपवासाचे दिवस नाहीत, तर त्या आत्मिक जागृतीचे, भक्तीचे आणि सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक आहेत. वारकरी संप्रदायाने या परंपरेला जी गरिमा दिली आहे ती जगभरातील भक्तांसाठी आदर्श आहे.

या दिवशी विठ्ठलाचे नामस्मरण, उपवास, गीतेचे पठण आणि भक्तिभावाने चाललेली पंढरपूर वारी ही खरी भक्ती आहे. प्रत्येकाने या पवित्र दिवशी अंत:करणशुद्धी, चांगले विचार व सत्कर्म करण्याचा संकल्प घ्यावा हीच विठ्ठल चरणी प्रार्थना.

"पुंडलीक वरदा हरि विठ्ठल!"