कनकेश्वर – येथे केला होता महादेवांनी कनकासुराचा वध

महाराष्ट्रातील समुद्रकिनारे, किल्ले आणि धार्मिक स्थळांच्या शृंखलेत रायगड जिल्ह्याचा एक अद्भुत रत्न म्हणजे कनकेश्वर मंदिर. हे स्वयंभू महादेवाचे पवित्र स्थान अलिबागच्या ईशान्येस १२ किमी अंतरावर, निसर्गरम्य डोंगरावर वसलेले आहे. केवळ धार्मिक महत्त्वामुळेच नव्हे तर निसर्गसौंदर्य, प्राचीन स्थापत्यकला आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी यामुळे कनकेश्वर महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध शिवमंदिरांमध्ये गणले जाते.

कनकेश्वर मंदिराचा इतिहास

कनकेश्वर या नावामागे दोन आख्यायिका प्रसिद्ध आहेत. पहिल्यानुसार, महादेवांनी कनकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध याच ठिकाणी केला आणि त्या घटनेच्या स्मृतीतून या स्थळाला कनकेश्वर हे नाव प्राप्त झाले. दुसऱ्या मतानुसार, "कनक" या संस्कृत शब्दाचा अर्थ सोनं असून, त्यावरूनही देवतेस कनकेश्वर हे नाव लाभले असावे.

पौराणिक आख्यायिकेनुसार, पृथ्वी जिंकून ती ब्राह्मणाला दान दिल्यानंतर, परशुरामाने सागराला हटवून ही भूमी निर्माण केली. रेवस ते कन्याकुमारी असा प्रवास करून परशुरामाने अनेक आश्रम उभारले आणि त्यातील पहिला आश्रम कनकेश्वर येथे स्थापन केला.

मंदिरापर्यंतचा प्रवास – ७०० पायऱ्यांची साहसी चढाई

कनकेश्वरला पोहोचण्यासाठी सुमारे ७०० पायऱ्या चढाव्या लागतात. या पायऱ्या १७७४ मध्ये रघुजी आंग्रे यांचे दिवाण गोविंद रंगदास यांनी बांधल्या. डोंगराच्या पायथ्याशी नारोपंत प्रधान यांची समाधी आहे.

मार्गात अनेक धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळे दिसतात –

• नागोबाचा टप्पा – पायऱ्यांवर चढताना उजव्या बाजूला लागतो.

• गायमंडीचा टप्पा – खडकाच्या खळग्यात गायीचे पाऊल आणि बाजूला पाच शिवलिंगे आहेत. एका गुराख्याच्या गायीच्या स्मरणार्थ ही जागा बांधली आहे.

• पालेश्वर महादेव मंदिर – या देवाला पाला वाहतात म्हणून हे नाव पडले.

मार्ग निबिड जंगलातून जातो, जे प्रवास अधिक रमणीय करते.

कनकेश्वर मंदिर परिसर

कनकेश्वरच्या मंदिर परिसरात अनेक उल्लेखनीय स्थळे आहेत:

• ब्रह्मकुंड – पवित्र जलकुंडाजवळ मिरचीबाबांची समाधी.

• श्रीकृष्ण-बलराम मंदिर – अलीकडेच बांधलेले गोलाकार आकर्षक मंदिर.

• मोठी पुष्करणी – वर्षभर पाणी असलेले प्राचीन जलाशय.

• पश्चिमाभिमुख कनकेश्वर मंदिर – पाण्याच्या काठावर वसलेले.

कनकेश्वरचे अनोखे शिवस्वरूप

कनकेश्वरचे शिवलिंग साधारण लिंगमूर्तींपेक्षा वेगळे आहे. येथे लिंग वेदीवर किंवा शाळुकेवर नसून सहा पायऱ्या खाली उतरल्यावर, गाभाऱ्यात जमिनीखाली खोलगट भागात स्वयंभू शिवस्वरूप आहे.

• वर गोलाकार पितळी लिंग असून त्यावर मुखवटा बसवलेला आहे.

• लिंगाभोवती पितळी नाग वेटोळे घालून उभा आहे, त्याच्या वर पंचमुखी फणा आहे.

• शाळूकाही संपूर्ण पितळी आहे व आच्छादलेली आहे.

ही रचना चालुक्य किंवा हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत बांधलेली असून अकराव्या शतकातील असल्याचे मानले जाते.

मंदिराची वास्तुकला आणि शिल्पकला

कनकेश्वर मंदिराचा आकार चांदणीच्या टोकांसारखा आहे. प्रत्येक कोपऱ्यावर वानरांच्या मूर्ती असून भिंतींवर विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत:

• दक्षिणेस भैरव, त्याखाली ब्रह्मा व सावित्री.

• उजवीकडे गायत्री, खाली दोन हत्ती.

• बाजूला पुन्हा भैरव, शंकर व हत्ती.

मंदिराच्या शेजारी भिमकुंड आणि विष्णुतीर्थ आहेत.

धार्मिक महत्त्व आणि उत्सव

कनकेश्वर हे आंग्रे घराण्याचे कुलदैवत असून, येथे सर्वात मोठा उत्सव कार्तिकातील त्रिपुरी पौर्णिमा रोजी भरतो. याशिवाय इतर अनेक सण व धार्मिक कार्यक्रम वर्षभर चालू असतात.

कनकेश्वर परिसरातील दाट वनराई, थंडगार हवा आणि उंचावरून दिसणारे दृश्य पर्यटकांना मोहवते. येथील व्याघ्रेश्वर स्थानावरून कर्नाळा किल्ला, माणिकगड, सागरगड आणि उंदेरी-खांदेरी हे समुद्री किल्ले दिसतात.

परिसरातील इतर आकर्षणे

झिराडकडून मुख्य मंदिराकडे जाताना काका देसाई यांनी बांधलेले पात्रुदेवी मंदिर आहे. या मार्गावरून साधारण ६० मीटर खाली गेल्यावर समुद्र व महामुंबईचे दर्शन घडते.

कनकेश्वरला कसे जावे?

• रस्ता मार्गाने – अलिबाग-रेवस रस्त्याने कनकेश्वर फाट्यावर उतरून ३ किमी प्रवास केल्यावर पायथा गाठता येतो.

• रेल्वे मार्गाने – जवळचे स्थानक पेण, जे येथेून २२ किमी आहे.

• पायथा – मापगावपर्यंत वाहन जाते, तिथून पायऱ्या सुरू होतात.

कनकेश्वर मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर ते इतिहास, पौराणिक आख्यायिका, प्राचीन स्थापत्यकला आणि निसर्गसौंदर्य यांचा अनोखा संगम आहे. महादेवांनी कनकासुराचा वध केलेली पवित्र भूमी, परशुरामाच्या आश्रमाचे पौराणिक महत्त्व, अकराव्या शतकातील हेमाडपंती मंदिर, विलोभनीय निसर्ग हे सर्व मिळून कनकेश्वरला एक अविस्मरणीय ठिकाण बनवतात.

म्हणूनच, रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग पर्यटन करताना किंवा महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध शिवमंदिरे पाहण्याचा विचार करताना कनकेश्वर हे ठिकाण आपल्या यादीत असायलाच हवे.