कोकणातील युवक व रोजगाराच्या संधी

कोकणातील तरुणांना रोजगाराच्या संधी यावर नेहमीच चर्चा होत असते. तरुणांचा रोजगार हा कोकणातील विविध निवडणुकांमध्ये महत्वाचा विषय ठरतो. कोकणाच्या नैसर्गिक सौंदर्याने आणि साधनसंपत्तीने नटलेल्या या भूमीत रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे हे आजच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या लेखामध्ये आपण कोकणातील तरुणांसमोरील रोजगाराच्या संधी, आव्हाने आणि त्यावर उपाय याबाबत परखडपणे विचार करणार आहोत. कोकणातील तरुणांनी स्वतःच्या मेहनतीने आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोनाने या संधी कशा साध्य कराव्यात, यावरही प्रकाश टाकणार आहोत.

कोकणातील रोजगाराचे परिदृश्य

कोकणातील रोजगाराच्या संधींबाबत बोलताना एका अनुभवाची आठवण होते. दोन महिन्यांपूर्वी रेल्वेमधून मुंबई ते रत्नागिरी असा प्रवास करताना एका ओळखीच्या तिकीट तपासनीसाशी गप्पा झाल्या. गप्पांच्या ओघात ते म्हणाले, गेल्यावर्षी लॉकडाऊनमध्ये फक्त रेल्वेने एक ते दीड लाख परप्रांतीय कामगार आम्ही पनवेलपर्यंत सोडले. एक ते दीड लाख कामगार फक्त रत्नागिरी रेल्वे स्टेशनवरून सोडले गेले असतील, तर आपल्या ‘रत्नसिंधु’मधून किती कामगार गेले असतील? बरं, हे फक्त रेल्वेने गेलेले कामगार; खाजगी वाहने आणि एस.टी. बसेस यांचा आकडा वेगळाच आहे. म्हणजे हे सगळे कामगार आपल्या कोकणात येऊन आपले पोट भरत होते आणि आता परत त्यांच्या मूळ गावी गेले तरी पोट भरत आहेत. यात या कामगारांची चूक काहीही नाही. लोक काय म्हणतील याचा विचार न करता, न लाजता ही माणसे कोकणातील चिरेखाणी, आंब्याच्या बागा सांभाळणे, रस्त्यावरील कामे, बांधकाम क्षेत्र, मासेमारीच्या बोटींवर खलाशी, बेकरी उत्पादने, राजस्थानी हॉटेल, टायर पंक्चर अशी विविध कामे करतात. यातील बहुसंख्य लोक काही वर्षांतच कोकणात जमिनी खरेदी करून स्वतःची घरे बांधतात, बागायती करतात आणि कोकणात स्थायिक होतात. यामागे त्यांची मेहनत आहे, हे मान्य करायलाच हवे. पण हे सगळे रोजगार आपल्या कोकणी भूमिपुत्रांचे होते. या रोजगारांचा ताबा त्यांनी बळकावला नाही, तर आपल्या सुशिक्षित तसेच कमी शिकलेल्या मुलांनी मुंबई-पुण्याचे रस्ते धरून हे रोजगार या परप्रांतीयांकडे सुपुर्द केले आहेत. जर ही बाहेरून येणारी माणसे हे व्यवसाय आणि कामे करू शकतात, तर आपण का करू शकत नाही?

कोकणातील रोजगाराची आव्हाने

कोकणात रोजगाराचा प्रश्न आहे, पण प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर सापडते. गेल्यावर्षी लॉकडाऊनमध्ये कोकणच्या दैनंदिन जीवनाचा विचार केला, तर परजिल्ह्यांतून येणारे लाखो लिटर गायी-म्हशीचे दूध, शेकडो टन भाज्या, शेळ्या, कोंबड्या यांची कमतरता जाणवत होती. कोकणातील बहुसंख्य प्रमुख नद्या बारमाही वाहतात किंवा डोहांमुळे त्यात पाणी साचलेले असते. या पाण्याचा योग्य उपयोग करून किमान कोकणातील वातावरणात आणि जमिनीत उगवणाऱ्या भाज्यांचे उत्पादन पडीक जमिनीवर घेता येऊ शकते. या नद्यांच्या दोन्ही बाजूंना पाण्याचा योग्य वापर करून शेतीचे नवे पर्व कोकणात सुरू होऊ शकते. बचत गटांच्या माध्यमातून कुक्कुटपालन, बंदिस्त शेळीपालनासारखे उद्योग लाखोंची उलाढाल करू शकतात. कोकणात सहकाराची चळवळ फारशी वाढली नाही, पण सहकाराच्या माध्यमातून दूध डेअरीसारखा प्रकल्प शेकडो जणांना नोकरी देऊ शकतो. यासोबतच पशुपालनाचे प्रमाणात वाढ होऊन त्यातूनही रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

कोकणातील शासकीय नोकऱ्यांबाबत कोकणी तरुणांमध्ये कमालीची अनास्था दिसते. विविध पदभरतींमध्ये कोकणी तरुण मागे पडतात. सुयोग्य नियोजित अभ्यास करून या पदांवर नोकऱ्या मिळवता येतात, आणि लेखकाने स्वतः ही संधी साध्य केली आहे. यामुळे कोकणातील तरुणांनी शासकीय नोकऱ्यांकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे.

शेती आणि बागायतीच्या संधी

माझे आजोबा म्हणायचे, “एका नारळाच्या झाडाने फळधारणेला सुरुवात केली की घरातील एक व्यक्ती कमावती झाली.” कोकणात काही ठरावीक लोकांनाच बागायतीचे अर्थकारण समजले, आणि ज्यांना समजले त्यांची आर्थिक स्थिती आज स्थिर आहे. कोकणात शेकडो एकर जमिनी भाऊबंदकीच्या वादांमुळे पडीक पडल्या आहेत. हे वाद सामंजस्याने मिटवून या पडीक जमिनींचा बागायतीसाठी योग्य वापर करायला हवा. कोकणात आंबा, काजू, चिकू, पेरू, नारळ, पपई, पोफळी अशी ‘श्रीमंत’ फळे मिळतात. यांचे आजचे बाजारातील दर पाहिले तर डोळे पांढरे होतात. कोकणात स्वयंपाकात लागणाऱ्या मसाल्यांच्या झाडांची वाढही चांगली होते. प्रत्येक कोकणी घराशेजारी किंवा शेताच्या बांधावर शेवग्याचे झाड असते. आपण शेवग्याचा नियमित उपयोग करतो, पण त्याला व्यावसायिक स्वरूप देऊन बागायती केली तर मोठ्या प्रमाणात उत्पन्न मिळू शकते. शेवग्याच्या शेंगेचा आजचा बाजारी दर कमीत कमी पाच रुपये प्रति नग आहे, आणि लिंबाचाही दर बऱ्याचदा असाच असतो.

कोकणातील तरुणांनी नाविन्यपूर्ण शेतीचे प्रयोग यशस्वी केले आहेत. उदाहरणार्थ, चिपळूणच्या गांग्रई येथील पुष्कर चव्हाण स्ट्रॉबेरीचे पीक घेतोय, तर संगमेश्वरचा शुभम दोरकडे कलिंगड, कोबी, आणि झेंडूचे प्रयोग यशस्वी करतोय. दापोलीतील अभिषेक सुर्वे नावाचा तरुण अभियंता जगातील महागडा काळा तांदूळ पिकवतोय. संगमेश्वरच्या साखरपा परिसरातील महिला बचत गट दुर्मीळ लाल तांदळाची भातशेती करतात. आचऱ्यातील सुशांत सावंत लाल तांदळाचा ब्रँड तयार करतोय. अशा प्रकारच्या बागायतीच्या माध्यमातून कृषिपर्यटनालाही वाव आहे. सिंधुदुर्गातील आसोली गावात केवळ सुरंगीच्या फुलांपासून कोट्यवधीची उलाढाल होते. म्हणजेच जे देशात पिकत नाही, ते सर्व आपल्या कोकणात पिकते. मग दुसऱ्याच्या कंपनीत मेहनत करण्यापेक्षा आपल्या शेताच्या बांधावर मेहनत करायला काय हरकत आहे?

पर्यटन आणि त्याच्याशी निगडित संधी

कोकणाला निसर्गाने भरभरून दान दिले आहे. याचा उपयोग कोकण पर्यटनासाठी करायला हवा. पर्यटनासाठी आवश्यक असलेल्या सोयी-सुविधा आणि प्रशिक्षण घेऊन पर्यटन व्यवसायात पाऊल टाकायला हवे. कोकणातील नितांत सुंदर समुद्रकिनारे, खाड्या, नद्या, ओढे, धबधबे, बंदरे, धरणे, कातळशिल्पे, किल्ले, मंदिरे, लेण्या, जैवविविधता आणि परंपरा यांना हानी न पोहोचवता यापासून आर्थिक उत्पन्न मिळवता येऊ शकते. पर्यटनासोबतच हॉटेल, खानावळी, ट्रान्सपोर्ट आणि लॉज यांसारखे व्यवसाय आपोआप वाढतात, आणि पर्यायाने रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतात. पर्यटनावर आधारित व्यवसाय कसा करावा, हे सिंधुदुर्गातील सिंधुरत्न प्रसाद गावडेच्या यूट्यूब आणि फेसबुक पेजच्या माध्यमातून तुम्ही पाहू शकता. कोकणात चौपदरी रस्ते, दुपदरी रेल्वेमार्ग, विमानसेवा आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून पर्यटनाला चांगले दिवस येत आहेत, ज्यामुळे रोजगाराच्या संधी मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होणार आहेत.

पर्यटनासोबतच कोकणात सध्या प्री-वेडिंग फोटोशूट आणि वेडिंग डेस्टिनेशन्सचे प्रमाण वाढत आहे. देश-विदेशातून फक्त गळाने मासे पकडण्यासाठी हौशी मासेमार कोकणातील खाड्या आणि समुद्रात येत आहेत, यामध्येही रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत आहेत.

शासकीय धोरणे आणि तरुणांचे योगदान

कोकणाकडे राजकारण्यांनीही तरुणांच्या रोजगाराच्या मुद्द्याकडे लक्ष दिले पाहिजे. केवळ राजकीय पदे देण्यापेक्षा तरुणांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याकडे कल असला पाहिजे. नोकरीसाठी घरदार सोडून शेकडो किलोमीटर दूर जाणारे तरुण आणि त्यांची परत येण्याची वाट पाहणारे त्यांचे आई-वडील यांच्या मनाचा विचार करायला हवा. केवळ गावातील रस्ते आणि अन्य सोयी करून कोकणाचा विकास होईल असे नाही, तर इथले दरडोई उत्पन्न वाढले पाहिजे. इथल्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विचार करून रोजगाराच्या संधी कशा उपलब्ध होतील, आणि शासनदरबारी तसेच बँकांमध्ये इथल्या तरुण आणि शेतकऱ्यांची होणारी अडवणूक कशी दूर करता येईल, याकडे लक्ष द्यायला हवे.

आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील संधी

कोकणातील नैसर्गिक शुद्ध हवेत आजारी माणूस ठणठणीत बरा होतो, असे म्हणतात. मग या हवेचा उपयोग संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी कसा होईल, याचा विचार करायला हवा. वेगवेगळ्या आजारांवर उपचार करणारी दवाखाने आणि मेडिटेशन सेंटर्स कोकणातील एखाद्या पडीक माळावर उभारायला हवीत. यामुळे महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यातील लोकांना शुद्ध हवेसह चांगले उपचार मिळतील. या हॉस्पिटल्स आणि मेडिटेशन सेंटर्समुळे कोकणी माणसांना रोजगार उपलब्ध होईलच, शिवाय उपचारांसाठी शेकडो किलोमीटरची पळापळ वाचेल. सोबतच व्यावसायिक शिक्षणाच्या सोयीही वाढवायला हव्यात.

कोकणी तरुणांना आवाहन

माझी कोकणी माणसांना आणि तरुणांना एकच कळकळीची विनंती आहे की, कोणतेही काम करताना कसलीही लाज बाळगू नका. आपल्याकडे काय पिकते आणि आपण काय विकू शकतो, याचा विचार करा. पण काय विकायचे याचा विचार करताना आपल्या वाडवडिलांनी रक्त आटवून कमावलेल्या जमिनी चार पैशांसाठी आणि चार दिवसांच्या हौसेमौजेसाठी परप्रांतीयांच्या घशात घालू नका. भूमिहीन होण्याचे दुःख वेदनादायी असते. आपल्या पिढ्यानपिढ्यांच्या जमिनी विकल्या, तर याच कोकणभूमीत एके दिवशी आपल्यासह येणाऱ्या कित्येक पिढ्यांना आश्रित म्हणून जगावे लागेल.

कोकणात रोजगाराच्या संधींची कमतरता नाही, फक्त त्या साधण्यासाठी दृष्टिकोन आणि मेहनत यांची गरज आहे. शेती, बागायती, पर्यटन, सहकार, आणि आरोग्य क्षेत्रात कोकणाला प्रचंड संधी आहेत. स्थानिक तरुणांनी आपल्या साधनसंपत्तीचा आणि नैसर्गिक वारशाचा उपयोग करून स्वतःला आणि कोकणाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करायला हवे. कोकणातील तरुणांनी लाज न बाळगता मेहनतीने आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोनाने या संधी साध्य केल्या, तर कोकणाचा विकास खऱ्या अर्थाने होईल आणि इथले दरडोई उत्पन्न वाढेल. कोकणाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी आपण सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न करूया!

- आशिष प्रकाश बल्लाळ, रत्नागिरी ([email protected])