रोहिडा किल्ला अर्थात विचित्रगड

समुद्रसपाटीपासून अदमासे ३६६० फूट उंच असलेला रोहिडा हा ऐन मावळांत वसलेला गड भोरच्या दक्षिणेस सुमारे ९ कि.मी.वर आहे. रोहिड्यास विचित्रगड अथवा बिनीचा किल्ला या नावांनीही ओळखले जाते. हा किल्ला महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेला एक दुर्गम आणि ऐतिहासिक दुर्ग आहे, ज्याने मराठा इतिहासात महत्वाची भूमिका बजावली.

रोहिडा किल्ल्याचा परिचय आणि स्थान

रोहिडा किल्ला हा पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात वसलेला आहे, ज्याची उंची समुद्रसपाटीपासून १११६ मीटर (३६६० फूट) आहे. हा किल्ला भोर शहराच्या दक्षिणेस ९ किलोमीटर अंतरावर आहे, आणि त्याला विचित्रगड किंवा बिनीचा किल्ला असेही म्हणतात. किल्ल्याच्या पायथ्याशी बाजारवाडी नामक छोटेसे गाव आहे येथे येण्यासाठी आधी भोरला येऊन मग बस किंवा जिप करून बाजारवाडीस येता येते. बाजारवाडीकडून पश्चिमेकडे गडाची चढण सुरु होते. चढण तशी फार थकवा देणारी नाही. आजुबाजूस तुरळक झाडी व जागोजागी पाणी झिरपण्यासाठी चरे तयार केल्याचे दिसून येतात. अदमासे तासाभरात आपण गडाच्या पहिल्या दरवाजात येतो, गडांत शिरण्यासाठी एकूण तीन दरवाजे ओलांडावे लागतात. ही गोमुखी पद्धतीची रचना आहे.

रोहिडा किल्ला सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेतून फुटलेल्या एका शाखेत वसलेला आहे, ज्यामुळे त्याचे स्थान रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. किल्ल्यावरून दिसणारे विहंगम दृश्य, विशेषतः सिंहगड, राजगड, तोरणा, केंजळगड, कमळगड, रायरेश्वर पठार, पुरंदर यांचे दर्शन, पर्यटकांना आकर्षित करते. किल्ल्याचा माथा सपाट असून, त्यावर अनेक अवशेष आहेत, जे इतिहासप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण आहे.

रोहिडा किल्ल्याचा इतिहास

रोहिडा किल्ला यादवकालीन आहे, आदिलशाहाने या गडाची दुरुस्ती केली होती, मे १६५६ मध्ये किल्ला शिवाजी महाराजांनी घेतला. यासाठी बांदल-देशमुखांबरोबर लढाई करावी लागली ज्यात कृष्णाजी बांदल मारले गेले. घोडखिंड लढवणारे बाजीप्रभू देशपांडे बांदलांचे मुख्य कारभारी म्हणून काम पहायचे, बांदलांच्या पराभवानंतर ते आणि त्यांचे सहकारी स्वराज्यात सामील झाले, यानंतर घडलेला पराक्रमी इतिहास सर्वांनाच ज्ञात आहे. पुरंदरच्या तहात मुघलांकडे गेलेल्या किल्ल्यांत याचा समावेश होता. मात्र १६७० मध्ये किल्ला परत स्वराज्यात आला. जेधे, खोपडे आदि शिवकालीन घराण्यांचा या किल्ल्याशी घनिष्ट संबंध होता, पुढे भोरच्या पंतसचिवांनी औरंगजेबाशी लढून हा किल्ला स्वराज्यात दाखल केला. संस्थाने विलग होईपर्यंत राजगड, प्रचंडगड, तुंग, तिकोना या सर्व किल्ल्यांप्रमाणेच रोहीडाही भोर संस्थानातच होता.

रोहिडा किल्ल्याचा इतिहास यादव काळापासून (११८७-१३१८) सुरू होतो, जेव्हा तो यादव राजवंशाने बांधला गेला. यादवांनी सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये अनेक किल्ले बांधले, ज्यांचा उपयोग संरक्षण आणि व्यापार मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी होत असे. आदिलशाही काळात (१४९०-१६८६) या किल्ल्याची दुरुस्ती करण्यात आली, आणि त्याला बांदल देशमुखांच्या ताब्यात ठेवण्यात आले. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांदल देशमुखांविरुद्ध लढाई करून किल्ला जिंकला. या विजयाने शिवाजी महाराजांना मावळ प्रांतावर मजबूत पकड मिळाली.

पुरंदरच्या तहात (१६६५) रोहिडा किल्ला मुघलांना द्यावा लागला, परंतु १६७० मध्ये तो पुन्हा स्वराज्यात आला. जेधे आणि खोपडे यांसारख्या शिवकालीन घराण्यांचा या किल्ल्याशी घनिष्ठ संबंध होता. औरंगजेबाच्या काळात भोरच्या पंतसचिवांनी मुघलांशी लढून हा किल्ला स्वराज्यात दाखल केला. ब्रिटिश काळात हा किल्ला भोर संस्थानात समाविष्ट होता, आणि संस्थानांच्या विलीनीकरणापर्यंत तो भोर राजघराण्याच्या ताब्यात राहिला. किल्ल्यावर यादवकालीन चिन्हे, जैसे की सिंह आणि शरभ, आजही दिसतात, जे त्याच्या प्राचीन इतिहासाची साक्ष देतात.

रोहिडा किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये

रोहिडा किल्ल्याच्या पहिल्या दरवाज्याच्या माथ्यावर गणेशपट्टी तर दुसऱ्या दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंस सिंह आणि शरभ ही यादवकालीन चिन्हे आहेत याच ठिकाणी पाण्याचे एक भुयारसदृश बारमाही टाके आहे, यातले पाणी अतिशय चविष्ट आहे. तिसऱ्या दरवाज्याच्या माथ्यावर हत्ती आणि एक फारसी तर एक देवनागरी असे दोन भाषेतील दोन शिलालेख आहेत, देवनागरीमधील हजरत सुलताना....मुदपाकशाला असे काही शब्द वाचता येतात. गडाचे तिन्ही दरवाजे ओलांडून आंत गेल्यावर सदर लागते. सदरेच्या बरोबर पाठीमागे भैरवाचे मंदिर आहे. भैरवासमोर दीपमाळ आणि काही स्मारक शिला आहेत. मंदिराकडून वाघजाई बुरुजाकडे येताना सलग सात पाणटाक्या लागतात येथेच एक भूमिगत टाके आहे, येथेच एक शिवलिंग व मानवी मूर्ती सुद्धा आहे.

रोहिडा किल्ल्यास शिरवले, पाटणे, दामगुडे, वाघजाई, फत्ते व सदरेचा असे सहा बुरुज आहेत, पडझड होत चाललेली तटबंदी हे इतिहासकालीन अवशेष सध्या शिल्लक आहेत. गडाच्या पूर्वेस असलेल्या फत्तेबुरुजावर तीन ढालकाठ्या आहेत. येथील वाघजाई बुरुजावरून आसमंत निरभ्र असल्यास सिंहगड, राजगड, तोरणा, केंजळगड, कमळगड, रायरेश्वर पठार, पुरंदर आदी किल्ल्यांचे दर्शन होऊ शकते. गड पाहण्यास दीड तास पुरतो.

किल्ल्याची रचना गोमुखी पद्धतीची आहे, ज्यामुळे शत्रूच्या हल्ल्यांना तोंड देणे सोपे होते. किल्ल्यावर पाण्याचे टाके बारमाही आहेत, आणि त्यातील पाणी चविष्ट आहे. भैरव मंदिर आणि शिवलिंग यामुळे किल्ल्याला धार्मिक महत्त्व आहे. किल्ल्यावरून दिसणारे विहंगम दृश्य, विशेषतः पावसाळ्यात, पर्यटकांना आकर्षित करते. किल्ल्याची तटबंदी आणि बुरुज यादव आणि मराठा काळातील स्थापत्यशैलीचे प्रतीक आहेत.

रोहिडा किल्ल्यावर जाण्याच्या वाटा

रोहिडा किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुख्य मार्ग भोर शहरातून बाजारवाडी गावातून आहे. पुण्याहून भोर ५० किमी अंतरावर आहे, आणि भोरहून बाजारवाडी ९ किमी आहे. बाजारवाडी गावातून किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत जिप किंवा बसने जाता येते. पायथ्यापासून किल्ल्यावर चढण्यासाठी १ तास लागतो. चढण सोपी आहे, आणि वाटेत तुरळक झाडी आणि पाणी झिरपण्यासाठी चरे आहेत. किल्ल्यावर चढण्यासाठी तीन दरवाजे ओलांडावे लागतात, जे गोमुखी पद्धतीचे आहेत.

किल्ल्यावर राहण्यासाठी मंदिरात ६-७ जणांची सोय आहे. बाजारवाडी गावात उपहारगृह नसल्याने पुरेसा आहार येतानाच आणावा. जवळ तीन ते चार दिवसाचा अवधी असल्यास रोहीडखोरे व रायरेश्वर रांगेतील रोहिडा-केंजळगड-रायरेश्वर यात्रा होऊ शकते. ही यात्रा साहसी ट्रेकर्ससाठी आदर्श आहे, ज्यात केंजळगड आणि रायरेश्वर पठार यांचा समावेश होऊ शकतो.

रोहिडा किल्ल्याचे पर्यटन आणि सांस्कृतिक महत्त्व

रोहिडा किल्ला हा साहसप्रेमी आणि इतिहासप्रेमींसाठी एक स्वर्ग आहे. किल्ल्यावरून दिसणारे सिंहगड, राजगड, तोरणा, केंजळगड, कमळगड, रायरेश्वर पठार, पुरंदर यांचे दृश्य निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण आहे. किल्ल्यावर भैरव मंदिर आणि शिवलिंग यामुळे धार्मिक पर्यटकांना आकर्षित करतो. किल्ल्याची चढण सोपी असल्याने नवखे ट्रेकर्ससाठी हा किल्ला उत्तम आहे. पावसाळ्यात किल्ल्यावर हिरवळ आणि धुक्याने व्यापलेला परिसर अप्रतिम दिसतो.

किल्ल्याचा इतिहास यादव, आदिलशाही, आणि मराठा काळाशी जोडलेला आहे. यादवकालीन चिन्हे, जैसे की सिंह आणि शरभ, किल्ल्याच्या यादवकालीन उत्पत्तीची साक्ष देतात. शिवाजी महाराजांनी १६५६ मध्ये किल्ला जिंकून स्वराज्याचा विस्तार केला, आणि बाजीप्रभू देशपांडे यांच्यासारखे सहकारी स्वराज्यात सामील झाले. पुरंदर तहात किल्ला मुघलांना द्यावा लागला, परंतु १६७० मध्ये तो पुन्हा स्वराज्यात आला. भोर संस्थानाच्या ताब्यात राहिलेला हा किल्ला मराठा इतिहासाचा एक भाग आहे.

किल्ल्यावर पाण्याचे टाके आणि टाक्या यामुळे दीर्घकाळ वास्तव्य करण्यास योग्य होता. फत्ते बुरुजावर तीन ढालकाठ्या आणि काळा बुरुजावर चुन्याचे घाणे यामुळे किल्ल्याच्या सैनिकी महत्त्वाची जाणीव होते. किल्ल्यावरून दिसणारे विहंगम दृश्य आणि वाघजाई बुरुज हे फोटोग्राफी प्रेमींसाठी आकर्षण आहे.

रोहिडा किल्ल्याला भेट कशी द्यावी?

रोहिडा किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुख्य मार्ग भोर शहरातून आहे. पुण्याहून भोर ५० किमी आहे, आणि भोरहून बाजारवाडी ९ किमी आहे. भोरला येण्यासाठी पुण्याहून बस किंवा कारने १ तास लागतो. बाजारवाडी गावातून किल्ल्यावर चढण्यासाठी १ तास लागतो. चढण सोपी आहे, आणि वाटेत पाणी झिरपण्यासाठी चरे आणि तुरळक झाडी आहे.

किल्ल्यावर राहण्यासाठी मंदिरात ६-७ जणांची सोय आहे. बाजारवाडी गावात उपहारगृह नसल्याने पुरेसा आहार येतानाच आणावा. जवळ तीन ते चार दिवसाचा अवधी असल्यास रोहीडखोरे व रायरेश्वर रांगेतील रोहिडा-केंजळगड-रायरेश्वर यात्रा होऊ शकते. ही यात्रा ३-४ दिवसांची असून, केंजळगड आणि रायरेश्वर पठार यांचा समावेश होऊ शकतो. ट्रेकिंगसाठी स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या.

• प्रवासाची सोय: पुण्याहून भोरला बस किंवा कारने १ तास. भोरहून बाजारवाडी २० मिनिटे. किल्ल्यावर चढण्यासाठी १ तास.

• ट्रेकिंग: चढण मध्यम अवघडपणाची आहे, आणि नवख्यांसाठी सोपी आहे. पावसाळ्यात वाट निसरडी असते.

• राहण्याची सोय: किल्ल्यावर मंदिरात मुक्कामाची सोय आहे. भोर किंवा बाजारवाडी येथे होमस्टे उपलब्ध.

• खाण्याची सोय: बाजारवाडी गावात छोटी दुकाने आहेत, परंतु स्वतःचे जेवण सोबत न्यावे.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा ट्रेकिंगसाठी उत्तम काळ आहे. पावसाळ्यात निसर्ग अप्रतिम असतो.

• सुरक्षितता: ट्रेकिंग करताना सावधगिरी बाळगावी. स्थानिक मार्गदर्शक आणि पाणी सोबत ठेवा.

रोहिडा किल्ला अर्थात विचित्रगड हा सह्याद्रीतील एक अनमोल ठेवा आहे. यादव, आदिलशाही, आणि मराठा काळातील इतिहास, भैरव मंदिर, पाण्याचे टाके, आणि वाघजाई बुरुज यामुळे हा किल्ला इतिहासप्रेमी आणि ट्रेकर्ससाठी विशेष आहे.