दर्पणकार आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर - मराठी वृत्तपत्राचे जनक

मराठी पत्रकारितेचे आद्य शिल्पकार, समाजसुधारक, वैज्ञानिक विचारांचे पाईक, आणि इतिहासाचे संशोधक अशी बहुआयामी ओळख असलेले बाळशास्त्री जांभेकर हे मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे अध्वर्यू होते. त्यांनी सुरु केलेले 'दर्पण' हे मराठीतील पहिले वृत्तपत्र केवळ पत्रकारिता नव्हे तर सामाजिक आणि वैचारिक क्रांतीचे माध्यम बनले.

बालपण व शिक्षण

बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील पोंभुर्ले या गावात झाला. त्यांचे वडील गंगाधर जांभेकर हे पेशाने भिक्षुकी करणारे असले तरी ते स्वतः कवी होते. त्यामुळे बाळशास्त्री यांच्यातही लहानपणापासून साहित्यिक आणि वैचारिक वळण रुजले.

त्यांचे शिक्षक बापू छत्रे यांनी त्यांना इंग्रजी शिकवण्यास प्रारंभ केला. इंग्रजी शिक्षणासोबतच त्यांनी बापूशास्त्री शुक्ल यांच्याकडून संस्कृत आणि पारंपरिक शिक्षणही घेतले. त्यांचे बहुआयामी शिक्षण त्यांना बुद्धीमान आणि विचारशील व्यक्तीमत्त्व बनवत होते.

बुद्धिमत्तेची सुरुवातीपासूनच झलक

बाळशास्त्री लहानपणापासूनच अत्यंत बुद्धिमान होते. याचे एक प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे एकदा त्यांनी रस्त्यावर दोन इंग्रज अधिकाऱ्यांमध्ये चाललेल्या वादविवादाचे निरीक्षण केले. पुढे या घटनेचा खटला कोर्टात गेल्यावर, बाळशास्त्रींनी त्या इंग्रज अधिकाऱ्यांमध्ये झालेला इंग्रजी संवाद तंतोतंत सांगितला, ज्यामुळे त्यांच्या स्मरणशक्तीची आणि भाषाज्ञतेची प्रशंसा झाली.

शिक्षण क्षेत्रात कार्य

बाळशास्त्री यांनी प्रा. अर्लीबर यांच्याकडून गणिताचे उच्च शिक्षण घेतले. 1828 मध्ये त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर एल्फिन्स्टन कॉलेज येथे अध्यापक म्हणून कार्य सुरु केले. पुढे 1832 मध्ये अक्कलकोटच्या राजपुत्रांना इंग्रजी शिकवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर आली, ज्यातून त्यांचा शैक्षणिक दर्जा सिद्ध झाला.

'दर्पण' – मराठी पत्रकारितेची नांदी

१८३२ मध्ये बाळशास्त्री जांभेकर यांनी भाऊ महाजन यांच्या सहकार्याने 'दर्पण' हे मराठीतील पहिले वृत्तपत्र सुरु केले. हे वृत्तपत्र मराठी व इंग्रजी या दोन्ही भाषांत प्रसिद्ध होत असे आणि प्रत्येक आठवड्याला प्रकाशित होई.

या वृत्तपत्राद्वारे त्यांनी तत्कालीन समाजातील सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि धार्मिक विषयांवर परखड भाष्य केले. ‘दर्पण’ मधून त्यांनी ब्रिटिश धोरणांची समीक्षा, हिंदू समाजातील कुप्रथा, आणि शिक्षणाच्या गरजांवर सडेतोड भूमिका मांडली.

आजही ६ जानेवारी हा दिवस 'मराठी पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो, कारण याच दिवशी 'दर्पण' चे पहिले अंक प्रसिद्ध झाले.

'दिग्दर्शन' मासिक आणि शास्त्रीय लेखन

१८४० मध्ये बाळशास्त्री यांनी 'दिग्दर्शन' नावाचे मासिक सुरु केले. या मासिकात त्यांनी शास्त्रीय दृष्टिकोनातून लेखन केले. विज्ञान, खगोलशास्त्र, गणित, समाजशास्त्र या विषयांवरील त्यांच्या लेखांनी तत्कालीन समाजात नवचैतन्य निर्माण केले. मात्र सामान्य लोकांना शास्त्रीय विषय रुचत नसल्याने हे मासिक फार काळ चालले नाही.

समाजसुधारणेतील योगदान

बाळशास्त्री हे केवळ पत्रकार किंवा शिक्षक नव्हते, तर एक उदारमतवादी समाजसुधारक होते. त्यांनी ग्रहणासारख्या विषयावर शास्त्रीय माहिती दिल्यामुळे आणि एका ख्रिश्चन ब्राह्मणास पुन्हा शुद्ध करून हिंदू धर्मात स्वीकारल्यामुळे काही कर्मठ लोकांनी त्यांच्यावर बहिष्कार टाकला. परंतु बाळशास्त्री आपल्या विचारांवर ठाम राहिले.

त्यांच्या लेखनातून अंधश्रद्धा, जातिभेद, कर्मकांड, आणि सामाजिक विषमता यावर प्रखर प्रहार झाला.

शोधक वृत्ती व इतिहासप्रेम

बाळशास्त्री यांना इतिहासाचा विशेष अभ्यास होता. ते जुन्या शिलालेख, ताम्रपट, ऐतिहासिक वस्तू यांचा शोध घेण्यासाठी ऊनपावसाची पर्वा न करता भटकंती करत असत.

एकदा त्यांना कळले की कनकेश्वर येथे एक शिलालेख आहे, म्हणून ते शोध घेण्यासाठी तिथे गेले. दुपारच्या उन्हात काम करत असताना त्यांना उष्माघात झाला आणि केवळ ३६व्या वर्षीच त्यांचे दुर्दैवी निधन झाले. हा अपघात म्हणजे मराठी इतिहास संशोधनासाठी मोठी हानी ठरली.

साहित्य व लेखन संपदा

बाळशास्त्री यांची लेखनसंपदा मोठी आणि विषयसमृद्ध आहे. त्यांनी इतिहास, गणित, विज्ञान, इंग्रजी, नीतिशास्त्र यांसारख्या विषयांवर अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांच्या काही महत्त्वाच्या साहित्यकृती खालीलप्रमाणे:

• विद्येचे उद्देश, लाभ व संतोष

• बालव्याकरण

• नीतिकथा

• सारसंग्रह

• हिंदुस्थानचा इतिहास

• इंग्लंडचा इतिहास

• शून्यलब्धी गणित

• हिंदुस्थानातील इंग्रजी राज्याचा इतिहास

• प्राचीन इतिहास

• रॉयल एशियाटिक सोसायटी व जिऑग्राफिकल सोसायटीपुढील निबंध

• उपदेशचंद्रिका (मासिकातील लेख)

त्यांच्या या ग्रंथांनी मराठी साहित्यात वैचारिक आणि शैक्षणिक समृद्धी घडवून आणली.

दर्पणकारांचा वारसा

आज मराठी पत्रकारिता जी सजग, सशक्त आणि सामाजिक प्रश्नांवर आवाज उठवणारी आहे, तिचे मूळ बाळशास्त्री जांभेकरांच्या कार्यात दडलेले आहे. त्यांनी पत्रकारितेला केवळ बातमीपुरते मर्यादित न ठेवता, तिला जनजागृती आणि सामाजिक परिवर्तनाचे माध्यम बनवले.

शैक्षणिक कार्य, वैचारिक क्रांती, समाजसुधारणेची दिशा आणि सत्य शोधण्याची जिज्ञासा हे सर्व गुण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतात.

बाळशास्त्री जांभेकर हे केवळ एक पत्रकार नव्हते; ते एक युगपुरुष होते. त्यांनी मराठी पत्रकारितेचा पाया रचला, समाजाला नवविचार दिला, अंधश्रद्धेवर प्रहार केला आणि विज्ञानाच्या प्रकाशाने जनमत उजळवले. त्यांच्या 'दर्पण'ने महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात पारदर्शकतेचा आरसा धरला.

त्यांच्या कार्यामुळे आजही ६ जानेवारी 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो आणि दर्पणकार बाळशास्त्री जांभेकरांचे स्मरण आदराने केले जाते. त्यांच्या कार्याचा आदर्श घेऊन आजची पत्रकारिता सामाजिक बांधिलकी जपत पुढे जाईल, हीच त्यांच्या स्मृतीप्रति खरी आदरांजली ठरेल.