हरिश्चंद्रीय राजवंशाचा इतिहास व माहिती

हरिश्चंद्रीय राजवंश हा भारताच्या प्राचीन इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण आणि वैभवशाली राजवंश मानला जातो. महाराष्ट्राच्या इतिहासात आणि विशेषतः उत्तर कोकणाच्या राजकीय घडामोडींमध्ये या राजघराण्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली. या राजवंशाशी निगडित अनेक ऐतिहासिक पुरावे, शिलालेख, ताम्रपट आणि पुरातन वास्तू आजही आपल्याला त्यांच्या सुवर्णकाळाची साक्ष देतात.

इतिहासात हरिश्चंद्रीय राजवंशाचा उगम हरिश्चंद्र राजा या पौराणिक आणि ऐतिहासिक व्यक्तीशी जोडला जातो. त्यांच्या नावाने महाराष्ट्रातील अनेक स्थळांना ओळख मिळाली असून, हरिश्चंद्रगड किल्ला हा त्यातील सर्वात महत्त्वाचा ठिकाण आहे.

हरिश्चंद्रगड किल्ला – हरिश्चंद्रीय राजवंशाचे मुळस्थान

हरिश्चंद्रगड हा महाराष्ट्रातील एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. या किल्ल्यावर आजही अनेक पुरातन लेण्यांचे अवशेष, प्राचीन मंदिरांची वास्तू, तसेच शिल्पकला दिसून येते. या अवशेषांवरून असा निष्कर्ष काढला जातो की हरिश्चंद्रगड हा हरिश्चंद्रीय राजवंशाचा मुळ गड किंवा किमान त्यांच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचे केंद्रस्थान असावे.

भोगशक्ती (पृथ्वीचंद्र) – उत्तर कोकणचा अधिपती

या राजवंशात आठव्या शतकात भोगशक्ती उर्फ पृथ्वीचंद्र नावाचा एक पराक्रमी राजा झाला. ऐतिहासिक पुराव्यानुसार, भोगशक्ती हा उत्तर कोकणाचा अधिपती होता.

नाशिक जिल्ह्यातील आंजणेरी येथे सापडलेल्या ताम्रपटात भोगशक्तीबद्दल स्पष्ट उल्लेख आहे:

“चतुर्दशग्रामसहस्त्रसंख्य सकलमपी पुरीकोंकण भक्तमासित”

या वाक्याचा अर्थ असा की भोगशक्ती हा १४०० गावांचा समावेश असलेल्या पुरी कोकण प्रदेशाचा स्वामी होता. यावरून स्पष्ट होते की त्या काळी पुरी ही उत्तर कोकणाची राजधानी होती.

भोगशक्तीचा वंशपरंपरा

ऐतिहासिक दास्तावेजांनुसार, भोगशक्तीचे दुसरे नाव पृथ्वीचंद्र होते. तो राजा सिंहवर्म याचा पुत्र आणि राजा स्वामीचंद्र याचा नातू होता. उल्लेखनीय म्हणजे, राजा स्वामीचंद्रास पुलकेशी (द्वितीय) याचा मुलगा विक्रमादित्य (प्रथम) हा आपल्या मुलाप्रमाणे वागवत असे.

ही वंशपरंपरा दर्शवते की हरिश्चंद्रीय राजघराण्याचे चालुक्य घराण्याशी घनिष्ठ संबंध होते.

कोकण मौर्यांचा अंत आणि चालुक्यांचे अधिपत्य

हरिश्चंद्रीय राजवंशाच्या उदयापूर्वी, कोकण मौर्यांचे राज्य चालू होते. परंतु बदामीच्या चालुक्यांनी कोकण मौर्यांना पराभूत केले. त्यानंतर पुरी कोकणचा अधिभार हरिश्चंद्रीय राजघराण्याकडे आला.

तरीही, चालुक्य साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली हा प्रदेश असल्याने, पुरीचे सत्ताकेंद्र म्हणून महत्त्व कमी झाले आणि ती फक्त एका प्रांताची राजधानी म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

आंजणेरी येथील ताम्रपट – मौल्यवान ऐतिहासिक पुरावे

नाशिक जिल्ह्यातील त्रिंबक जवळील आंजणेरी गावात सापडलेल्या दोन ताम्रपटांमध्ये पुरीचा उल्लेख आहे.

पहिल्या ताम्रपटात:

“चतुर्दशग्रामसहस्त्रसंख्य सकलमपी पुरीकोंकण भक्तमासित”

दुसऱ्या ताम्रपटात:

“विष्णोः पुरीकोंकणविषयस्यालंकारभूतः भारतपुराणरामायणद्य”

या दोन्ही उल्लेखांवरून असे दिसून येते की पुरी हा प्रांताचा विषय (मुख्यालय) होता.

पुरी कोकणचा भौगोलिक विस्तार

ताम्रपटातील नोंदींनुसार, पुरी कोकण मध्ये खालील महत्त्वाची ठिकाणे समाविष्ट होती:

• गोपराष्ट्र – इगतपुरी परिसर

• त्रिकुट – माहुलीचा परिसर

• कल्लिवन – आजचा कलवण

• कांसारपल्लिका – कसारा

• मौरेय्यपल्लिका – (ओळख निश्चित नाही)

• चंद्रपुरी – (ओळख निश्चित नाही)

या सर्व स्थानांचा विचार करता, पुरी ही या ठिकाणांपासून फार दूर नसावी. "पुरी कोकण" हा उल्लेख केवळ शहरापुरता मर्यादित नसून, त्या काळातील संपूर्ण प्रशासनिक जिल्हा दर्शवितो, ज्यात एकूण १४०० गावे (चतुर्दशग्राम) समाविष्ट होती.

हरिश्चंद्रीय राजवंशाचे ऐतिहासिक महत्त्व

हरिश्चंद्रीय राजवंश केवळ एक स्थानिक राजघराणे नव्हते, तर ते चालुक्यांसारख्या मोठ्या साम्राज्यांशी नाते सांगणारे, कोकणच्या राजकारणात प्रभावी ठरलेले घराणे होते. त्यांच्या काळात:

• उत्तर कोकणात स्थिर प्रशासनाची मांडणी झाली.

• धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा वाढला.

• हरिश्चंद्रगड, पुरी कोकण आणि इतर स्थळांना ऐतिहासिक ओळख मिळाली.

हरिश्चंद्रीय राजवंशाचा इतिहास केवळ राजकीय घडामोडींची कथा नाही, तर तो कोकणच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि भौगोलिक वैभवाचा आरसा आहे. हरिश्चंद्रगड किल्ला, आंजणेरीचे ताम्रपट आणि पुरी कोकणाचा उल्लेख हे आजही या वैभवशाली वारशाचे पुरावे म्हणून उभे आहेत.