श्री जोगेश्वरी माता व भैरवनाथ

नागोठण्याचे ग्रामदैवत म्हणजे जोगेश्वरी माता व भैरवनाथ. जोगेश्वरी मातेचे मंदिर शहराच्या बरोबर मध्यभागी असून तीन तळ्यांच्या बरोबर मध्यभागी आहे.

श्री जोगेश्वरी माता व भैरवनाथ

महाराष्ट्रातील व भारतातील एकूण एक गावांच्या देवता असतात. या देवतांमधील प्रमुख ते ग्रामदैवत. महाराष्ट्रातच काय तर भारतातही असे एकही गाव नसेल ज्या गावाचे ग्रामदैवत नसेल.

नागोठणे हे रायगड जिल्ह्यातील एक मध्यवर्ती ठिकाण. मुंबईपासून १०० किलोमीटर व पुण्यापासून १२० किलोमीटर अंतर असलेल्या नागोठण्याचे ग्रामदैवत म्हणजे जोगेश्वरी माता व भैरवनाथ. जोगेश्वरी मातेचे मंदिर शहराच्या बरोबर मध्यभागी असून तीन तळ्यांच्या बरोबर मध्यभागी आहे. यातील एक तळे म्हणजे मोटेचे अथवा मोट्याचे तळे. पूर्वी हा तलाव नागोठणे गावचा प्रमुख बांधीव तलाव होता आणि यातून पाणी काढण्यासाठी मोटांचा वापर केला जात असे म्हणून तलावास मोट्याचे तळे असे नाव मिळाले.

या तलावाची बांधणी शिवकालीन असून चारही बाजुंनी भिंती व आतल्या बाजूने दगडांची चिरेबंदी करून या तलावाचे पाणी सुरक्षित केले होते. मात्र कालांतराने गावात नळ आले आणि तळ्याचे महत्व कमी झाले. तरीसुद्धा गेल्या १५ वर्षांपूर्वी तलावाचा वापर पोहोण्यासाठी अथवा कपडे धुण्यासाठी केला जात असे मात्र सध्या हा तलाव पूर्णतः नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.

तर मोट्याचा तलाव या बांधीव तलावासोबत आणखी दोन तलाव मंदिराच्या बाजूला आहेत ज्यांना नासके तलाव असे नाव आहे. खरं तर हे तलाव मुळात खोदीव तलाव आहेत कारण परिसरातील मंदिरे व खुद्द मोट्याचा तलाव बांधण्यासाठी या तलावातील दगड व मातीचा वापर करण्यात आला असावा. मात्र खोदकाम झाल्यावर या ठिकाणी झालेल्या खड्ड्याचा वापरही पाणी साठवण्यासाठी करता येईल असा विचार होता मात्र तलावांना पाणी आले मात्र ते दर्जेदार नव्हते त्यामुळे तळ्यांना नाव मिळाले नासके तलाव.

जुन्या साधनांनुसार १८१९ साली जोगेश्वरी मातेच्या मंदिराची स्थापना झाली. या स्थापनेची सुद्धा एक कथा आहे. नागोठणे पंचक्रोशीत एक गाव आहे मुरावाडी. या गावात ताडकर या आडनावाचे एक गृहस्थ होते व ते पेशाने भोपी होते. त्यांच्या स्वप्नात एकदा देवीने दर्शन दिले व म्हणाली की मी नागोठण्याच्या पश्चिमेकडील सागवानी डोंगरात आहे तेथून मला डोक्यावर घेऊन खाली ये व ज्या ठिकाणी मी तुला जड होईन त्याच ठिकाणी माझी स्थापना कर.

या दृष्टांताप्रमाणे ताडकर पश्चिम देशातील सागवानी डोगंरावर गेले व त्यांना देवीच्या मूर्तीचे दर्शन झाले. देवीस सोबत घेऊन ते नागोठण्यात आले त्यावेळी बरोबर तीन तळ्यांच्या मध्ये त्यांच्या डोक्यावरील मूर्ती जड झाली व त्या जागी त्यांनी ती मूर्ती स्थापित केली.

पूर्वी या ठिकाणी कौलारू मंदिर होते मात्र अदमासे २० वर्षांपूर्वी मंदिराचा व परिसराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला याशिवाय मूळ मूर्ती जीर्ण झालेल्या असल्याने त्यांच्या जागी नव्या मूर्ती स्थापित करण्यात आल्या. जुन्या मूर्तींचे विसर्जन करण्याची प्रथा असल्याने ज्यावेळी त्या मूर्ती हरिहरेश्वर येथील समुद्रात विसर्जित करण्यात येत होत्या त्यावेळी त्या समुद्रातून परत फिरून किनाऱ्यावर आल्या त्यामुळे आजही मूळ मूर्ती मंदिराबाहेरील छोट्या मंदिरात स्थापित केलेल्या दिसून येतात. 

मंदिरात जोगेश्वरी, भैरवनाथ व नागेश्वर अशी तीन दैवते आहेत. मंदिराच्या बाजूस असलेल्या छोट्या देवळांत गणपती व मारीमाई माता स्थानापन्न आहेत. याशिवाय रामेश्वर हे अतिशय पुरातन शिवमंदिर, हनुमान मंदिर, गणेश मंदिर, दत्त मंदिर, ज्ञानेश्वर मंदिर अशी अनेक मंदिरे आसमंतात आहेत.

जोगेश्वरी मातेचे मंदिर हे अतिशय जागृत असून १९४४ साली ज्यावेळी नागोठण्यास प्लेगची साथ आली होती त्यावेळी साथीपासून वाचण्यासाठी सर्व नागोठणेकर आपली घरेदारे सोडून जंगलात स्थलांतरित झाली होती यावेळी गावात चिटपाखरूही नव्हते त्यामुळे चोरांचे फावले होते मात्र या चोरांना त्यावेळी पांढऱ्या घोड्यावरून गावाचे रक्षण करणारी जोगेश्वरी माता दिसली व या चोरांनी गावातून काढता पाय घेतला. आजही कधीकधी मध्यरात्रीनंतर गावात घुंगरांचा व घोड्याच्या टापांचा आवाज ऐकू येतो असा अनुभव आहे. चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेनंतर हनुमान जयंतीच्या दुसऱ्या दिवशी देवीची पालखी असते.  यावेळी देवी संपूर्ण गावातून फिरून आपल्या भक्तांना दर्शन देते. पूर्वी रात्री बारा वाजता देवीची बळ निघत असे व या बळीत गावातील बहुसंख्य लोक सहभागी होत.

नवरात्रात देवीचा मोठा उत्सव साजरा केला जातो. नऊ दिवस वेगवेगळे सांस्कृतिक कार्यक्रम किंवा कीर्तन मंदिरात साजरे केले जातात. 

तर असे हे जोगेश्वरी देवीचे माहात्म्य. जोगेश्वरी हे मुळात भवानी मातेचेच रूप मात्र या मंदिरात भैरवनाथाची मूर्ती सुद्धा असते त्यामुळे जोगेश्वरीलाच भैरी भवानी हे नावही आहे. सहसा कोकणपट्टीत भैरी भवानीची मंदिरे विपुल प्रमाणात आहेत व अनेक जणांची ती कुलदेवता सुद्धा आहे.