नागोठण्याचे ग्रामदैवत — श्री जोगेश्वरी माता व श्री भैरवनाथ महाराज

भारताच्या संस्कृतीत प्रत्येक घराण्याला आपले कुलदैवत असते, तसेच प्रत्येक गावाचे एक ग्रामदैवत असते. ग्रामदैवत हे केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक नसून त्या गावाच्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचा केंद्रबिंदू असते. रायगड जिल्ह्यातील नागोठणे गावाचे ग्रामदैवत म्हणून श्री जोगेश्वरी माता आणि श्री भैरवनाथ महाराज यांना मानाचे स्थान आहे.

नागोठणे — इतिहास व स्थान

नागोठणे हे रायगड जिल्ह्याच्या मध्यभागी वसलेले, ऐतिहासिक महत्त्व असलेले ठिकाण आहे. मुंबईपासून अंदाजे १०० कि.मी. आणि पुण्यापासून सुमारे १२० कि.मी. अंतरावर असलेले हे गाव, व्यापार, संस्कृती आणि परंपरा यांचे संगमस्थान राहिले आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेले जोगेश्वरी आणि भैरवनाथ मंदिर हे श्रद्धा व भक्तीचे पवित्र स्थळ आहे.

तीन तलावांचे महत्त्व

मंदिर परिसर तीन तलावांनी वेढलेला आहे, ज्यांना धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आहे.

1. मोटेचे तलाव — याचे बांधकाम शिवकालीन असून, पाणी बाहेर काढण्यासाठी "मोट" या साधनाचा वापर केला जात असे, म्हणून त्याला "मोटेचे तळे" असे नाव मिळाले. चारही बाजूंनी मजबूत बांधणी आणि आतील चिरेबंदीमुळे या तलावाचे पाणी सुरक्षित राहायचे. नळपाणी योजना आल्यानंतर याचे महत्त्व काहीसे कमी झाले असले तरी आजही हे गावाचा ऐतिहासिक वारसा आहे.

2. नासके तलाव — हे दोन खोदीव तलाव असून, मोटेचे तळे व मंदिर बांधण्यासाठी लागणारे दगड आणि माती येथे खोदकामातून मिळवण्यात आली. खोदकामानंतर तयार झालेल्या खोलगट भागांना पाण्याचे रूप दिले गेले, मात्र पाणी पिण्यास अयोग्य असल्याने त्यांना "नासके तलाव" म्हणू लागले.

मंदिर स्थापनेची कथा

जुन्या साधनांनुसार, जोगेश्वरी व भैरवनाथ मंदिराची स्थापना सतराव्या शतकातील शिवकालीन काळात झाली आहे. यामागे एक प्रसिद्ध आख्यायिका सांगितली जाते.

नागोठणे पंचक्रोशीतल्या मुरावाडी गावातील "ताडकर" आडनावाचे एक गृहस्थ, जे देवीचे भोपी होते, त्यांना स्वप्नात देवीने दर्शन दिले. देवी म्हणाली,
"मी नागोठण्याच्या पूर्वेकडील सागवानी डोंगरात आहे. मला डोक्यावर घेऊन खाली घेऊन ये आणि ज्या ठिकाणी मी तुला जड होईन, तेथे माझी स्थापना कर."

दृष्टांताप्रमाणे ताडकर डोंगरावर गेले, देवीची मूर्ती सापडली आणि डोक्यावर घेऊन नागोठणे गावाकडे निघाले. तीन तलावांच्या मध्यभागी आल्यावर मूर्ती जड झाली, आणि तेथेच तिची स्थापना करण्यात आली.

मंदिराचा जीर्णोद्धार

पूर्वी मंदिर कौलारू होते. सुमारे २५ वर्षांपूर्वी मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आणि मूळ मूर्ती जीर्ण झाल्याने नव्या मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. मात्र विसर्जनासाठी हरिहरेश्वर येथे नेलेल्या जुन्या मूर्ती समुद्रातून पुन्हा किनाऱ्यावर परत आल्यामुळे, आज त्या मंदिराबाहेरील छोट्या देवळात स्थानापन्न आहेत.
देवीचे मुळस्थान असलेल्या सागवानी डोंगररांगेतील कपारीतही एक मंदिर आहे, जिथे नवरात्रीत मोठा उत्सव भरतो.

मंदिरातील देवतांची स्थापना

या मंदिरात जोगेश्वरी, भैरवनाथ व नागेश्वर अशी तीन दैवते आहेत. परिसरातील इतर छोट्या देवळांत गणपती आणि मरीमाई माता आहेत. याशिवाय परिसरात जुना रामेश्वर, हनुमान, गणेश, दत्त, नवा रामेश्वर आणि ज्ञानेश्वर अशी अनेक मंदिरे आहेत.

जागृत दैवताची करामत

नागोठण्याचे हे दैवत अतिशय जागृत मानले जाते. इ.स. १९४४ मध्ये गावात प्लेगची साथ पसरली तेव्हा सर्व गावकरी जंगलात स्थलांतरित झाले होते. गाव रिकामे असल्यामुळे चोरांची वर्दळ वाढली, पण एका रात्री पांढऱ्या घोड्यावरून गावाचे रक्षण करणारी जोगेश्वरी माता दिसल्याचा अनुभव चोरांना आला, आणि त्यांनी तात्काळ गाव सोडले.
आजही काही लोकांना मध्यरात्रीनंतर घुंगरांचा आणि घोड्याच्या टापांचा आवाज ऐकू येतो असा अनुभव आहे.

उत्सव व परंपरा

• चैत्र पौर्णिमा पालखी सोहळा — हनुमान जयंतीच्या दुसऱ्या दिवशी देवीची पालखी संपूर्ण गावातून फिरते.

• नवरात्र उत्सव — नऊ दिवस भजन, कीर्तन, सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी मंदिर परिसर भारावून जातो.

पूर्वी देवीची "बळ" रात्री बारा वाजता निघत असे, आणि यात गावकरी उत्साहाने सहभागी होत.

जोगेश्वरी — भैरी भवानी

जोगेश्वरी माता ही भवानी मातेचेच एक रूप आहे. मंदिरात महादेवाचा अवतार भैरवनाथ स्थानापन्न असल्याने जोगेश्वरीला भैरी भवानी असेही म्हणतात. कोकणात भैरी भवानीची मंदिरे विपुल आहेत, आणि अनेक कुटुंबे तिला आपले कुलदैवत मानतात.

नागोठण्याचे ग्रामदैवत श्री जोगेश्वरी माता व श्री भैरवनाथ महाराज हे केवळ श्रद्धेचे केंद्र नसून, गावाच्या इतिहासाचे, परंपरेचे आणि एकतेचे प्रतीक आहेत. मंदिर, तलाव, आख्यायिका आणि उत्सव यांच्या माध्यमातून हे दैवत आजही गावकऱ्यांच्या मनामनात जिवंत आहे.

नवरात्र, चैत्रपालखी किंवा कोणताही मंगल सोहळा असो — जोगेश्वरी आणि भैरवनाथांच्या आशीर्वादाशिवाय तो पूर्णत्वाला जात नाही. त्यामुळे नागोठणे हे गाव श्रद्धा, इतिहास आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे सुंदर मिश्रण असल्याचे मानावे लागते.