कमळगड - कावेच्या अथवा गेरूच्या विहिरीसाठी प्रसिद्ध किल्ला

सातारा जिल्ह्याच्या वाई तालुक्यातील कमळगड किल्ला हा सह्याद्रीच्या दाट जंगलात लपलेला, काहीसा अपरिचित पण अप्रतिम असा गड आहे. वाई-महाबळेश्वरच्या डोंगररांगांमधून हा किल्ला दुर्गप्रेमींना खुणावत असतो. इतिहास, निसर्ग, साहस आणि रहस्य यांचे अद्वितीय मिश्रण या गडावर अनुभवायला मिळते.

कमळगड किल्ल्याची उंची व स्थान

कमळगड समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४५२७ फूट उंचीवर वसलेला आहे. किल्ल्याकडे जाणारी पायवाट दाट वनराईतून जाते, ज्यामुळे चढाईदरम्यान थंडावा व निसर्गसौंदर्याचा आनंद मिळतो. कमळगडास “कमालगड” किंवा “कातळगड” या नावांनीही ओळखले जाते, परंतु लोकप्रचलित नाव कमळगड हेच आहे.

गोरक्षनाथ मंदिर – श्रद्धेचे ठिकाण

किल्ल्याच्या वाटेवर एका टप्प्यावर गोरक्षनाथांचे मंदिर आहे, जे भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. या मंदिरात नाथ संप्रदायातील गोरक्षनाथांच्या मूर्ती असून देवस्थानाचा कारभार श्री गोरक्षनाथ सेवा मंडळ, कमळगड पाहते. मंदिरासमोरील मोठ्या वृक्षाच्या सावलीत अनेक मूर्ती व नाथभक्तांसाठी पूज्य वस्तू पाहायला मिळतात. येथे थांबून दर्शन घेतल्यानंतरच बहुतेक पर्यटक पुढील प्रवासास सुरुवात करतात.

वाटेतील निसर्गानुभव

मंदिरानंतर पायवाटेवर एक पिण्याच्या पाण्याची टाकी लागते. पुढे जाताना दाट जंगलातील पायवाट अजून रंजक होते. काही अंतर चढल्यानंतर एक मोकळे पठार दिसते, जिथे शेत, घरे आणि गोधन दिसते. गाई-म्हशींच्या गळ्यातील घुंगरांचा आवाज निसर्गातील शांततेत वेगळाच आनंद देतो.

गडावरचा प्रवेश

गावातून पुढे गेल्यानंतर गडाच्या बांधकामाचे अवशेष दिसू लागतात. येथे नामशेष झालेली तटबंदी पाहायला मिळते. गडाच्या माथ्यावर जाण्यासाठी दोन उंच कातळांच्या मधून जाणाऱ्या शिडीचा वापर करावा लागतो. ही शिडी कातळ फोडून तयार केली असून ती वर नेऊन गडाच्या सपाट माथ्यावर पोहोचवते.

कमळगडाचा माथा

कमळगडाचा माथा पूर्णपणे कातळाचा आणि सपाट आहे. येथून महाबळेश्वर, रायरेश्वर पठार, केंजळगड, धोम धरण आदी ठिकाणांचे विहंगम दृश्य दिसते. इतर किल्ल्यांप्रमाणे येथे फारसे बुरुज, तटबंदी किंवा पाण्याची टाके नाहीत. परंतु गडाची खरी ओळख त्याच्या प्रसिद्ध कावेच्या विहिरीत आहे.

कावेची किंवा गेरूची विहीर – कमळगडाचे वैशिष्ट्य

कावेची विहीर, ज्याला गेरूची विहीर असेही म्हणतात, हा कमळगडाचा आत्मा आहे. गडावरील कातळ खोलवर चिरून ही विहीर तयार केली आहे. प्रथमदर्शनी ती एखाद्या गुप्त भुयारासारखी वाटते. विहिरीत उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत आणि आत जाताना गारवा वाढत जातो.

असे सांगितले जाते की वरून पाहिल्यास या विहिरीचा आकार तलवारीसारखा दिसतो. विहिरीच्या तळाशी पाणी साठवण्यासाठी गुहेसारखे बांधकाम आहे. हवेसाठी व प्रकाशासाठी काही आयताकृती झरोके केलेले दिसतात.

“गेरूची” किंवा “कावेची” विहीर असे नाव पडण्याचे कारण म्हणजे येथे गेरू अथवा कावेची लाल माती आढळते, जी अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

ऐतिहासिक महत्त्व

कमळगडाच्या इतिहासाबद्दल उपलब्ध माहिती मर्यादित आहे, पण असे मानले जाते की स्वराज्याच्या काळात हा किल्ला गुप्त ठिकाण, शत्रूवर लक्ष ठेवण्यासाठीचा चौकीगड किंवा दंडात्मक कारागृह म्हणून वापरला गेला असावा. नैसर्गिक कातळभिंतीमुळे येथे तटबंदीची गरज भासली नाही.

गडावरील इतर अवशेष

विहिरीच्या पलीकडे जुन्या बांधकामाच्या जोत्याचे अवशेष दिसतात. येथे स्वराज्याचा जरीपटका फडकवलेला दिसतो. या भागातून परिसरातील डोंगररांगा आणि निसर्गसंपन्न दरीचे दृश्य मन मोहून टाकते.

दुर्गभ्रमंतीसाठी टिप्स

• सर्वोत्तम काळ – ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी, कारण पावसाळ्यात वाट घसरडी असते.

• कठीणपणा – मध्यम; काही ठिकाणी कातळ चढाई आहे.

• सोबत घेण्यासारखे – पुरेसे पाणी, टॉर्च (विहिरीत पाहण्यासाठी), प्राथमिक उपचार पेटी, आणि चांगले ट्रेकिंग शूज.

• मार्गदर्शन – स्थानिक मार्गदर्शक घेतल्यास गोरक्षनाथ मंदिर, विहीर आणि इतर वैशिष्ट्ये अधिक चांगल्या प्रकारे पाहता येतात.

कमळगड का पाहावा?

• गेरूची विहीर

• अप्रतिम नैसर्गिक सौंदर्य

• ऐतिहासिक गूढता

• शांत, गर्दीपासून दूर असलेला किल्ला

सह्याद्रीच्या कुशीत दडलेला आणि गेरूच्या विहिरीसाठी प्रसिद्ध असलेला कमळगड किल्ला हा दुर्गप्रेमी, निसर्गप्रेमी आणि इतिहास अभ्यासकांनी किमान एकदा तरी पाहायलाच हवा. वाई तालुक्यातील हा किल्ला केवळ वास्तुकलेसाठीच नाही, तर निसर्गाच्या सान्निध्यात इतिहासाची ओळख करून देण्यासाठीही ओळखला जातो.