मराठेशाहीतील तोफांची व तोफगोळ्यांची निर्मिती

मराठेशाहीतील तोफांची निर्मिती या विषयावर फार कमी प्रमाणात चर्चा केली जाते. त्याकाळी तोफखाने हे युद्धात प्रमुख कामगिरी बजावत असत मात्र या तोफखान्यांसाठी लागणार्‍य तोफा व गोळे हे कुणाकडून तयार केले जात असत याविषयी फार कमी माहिती उपलब्ध आहे. या लेखामध्ये आपण मराठ्यांच्या युद्धसज्जतेमध्ये महत्वाची कामगिरी बजावणार्‍या तोफखान्यातील बहुतांशी तोफा व गोळे कसे व कुठे तयार झाले या बद्दल माहिती जाणून घेणार आहोत. स्वराज्यात स्वदेशी तोफांचा प्रयोग प्रथम केला तो छत्रपती शिवाजी महाराजांनी. पुरंदर किल्ल्यावर त्यांनी प्रथम तोफा तयार केली आणि स्वराज्याच्या युद्धसज्जतेचा पाया उभारला. या लेखामध्ये मराठेशाहीतील तोफा आणि तोफगोळ्यांच्या निर्मितीचा इतिहास, त्यातील प्रमुख व्यक्ती आणि कारखाने, आणि त्यांचे महत्त्व यावर सविस्तर चर्चा केली आहे. इतिहासप्रेमी, मराठा साम्राज्याचा अभ्यास करणारे आणि युद्धतंत्रज्ञानात रस असणाऱ्यांसाठी हा लेख माहितीपूर्ण ठरेल.

शिवकाळातील तोफांची निर्मिती

स्वराज्यात स्वदेशी तोफांचा प्रयोग प्रथम केला तो छत्रपती शिवाजी महाराजांनी. पुरंदर किल्ल्यावर त्यांनी प्रथम तोफ तयार केली आणि स्वराज्याच्या युद्धसज्जतेचा पाया उभारला. मिर्झा राजा जयसिंग याने स्वराज्यावर स्वारी केल्यावर स्वराज्याच्या पूर्वीच्या पराभूत शत्रूंसोबत युतीची बोलणी चालवली. यामध्ये अफझलखानाचा मुलगा तसेच चंद्ररावाचे नातलग होते. यासंदर्भात १६६५ साली जयसिंगाने औरंगजेबाला पाठवलेल्या पत्रात तो लिहितो की, 'जावळीचा जुना जमिनदार चंद्रराय व त्याचा भाऊ यांना मी बोलावणे पाठविले आहे. त्यांना पुष्कळ अभिवचने देऊन पाथेयांचिही तजवीज केली आहे. अंबाजी, खारकुली व त्यांचे दोन भाऊ हे सर्व पुरंदरावर शिवाजीराजे यांनी तोफा ओतण्याकरिता ठेवले असून त्यांना ३००० ची मनसबब देण्यात आली आहे.' यावरून हे समजते की पुरंदरावर महाराजांनी तोफा ओतण्याचा कारखाना सुरु केला होता. शिवाजी महाराजांजवळ फक्त युद्धासाठीच २०० तोफा होत्या याशिवाय प्रत्येक किल्ल्याच्या रक्षणासाठी असलेल्या तोफांची तर गणतीच नव्हती याशिवाय प्रत्येक तोफेचे हत्ती व गोलंदाज कायम तैनात असत. या तोफा आणि गोलंदाजांनी मराठ्यांच्या युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावली, आणि शिवाजी महाराजांनी स्वदेशी शस्त्रास्त्रनिर्मितीला प्रोत्साहन देऊन स्वराज्याला स्वावलंबी बनवले.

उत्तर मराठेशाहीतील तोफांची निर्मिती

उत्तर मराठेशाहीमध्ये सन १७६० सालचे नानासाहेब पेशवे यांनी लक्ष्मण कोन्हेर यांस लिहीलेले पत्र आहे यामध्ये ते म्हणतात की, आपाजी कोकीळ कासार यांना साल गुदस्ता चिरंजीव सदाशीव भाऊंनी गोळे तोफांचे तयार करावयास सांगितले होते. त्यापैकी पाच हजार गोळे कासार मजकूर यांजकडे राहिले आहेत. ते गोळे खरेदी करणे. याच काळातील एका नोंदीप्रमाणे एका तोफेचा दुमाला जाया झाला असताना तो नवा करण्यास ५४-८ रुपये इतका खर्च आला होता. हे काम कासारांनी केले होते. त्यासाठी आधी देवशेट यांनी पंधरा गोळे प्रायोगिक तत्वावर तयार करुन त्यांचा दर्जा माधवरावांना दाखवला व त्या तत्त्वावर आणखी गोळे तयार करण्याचे आदेश दिले. त्यावेळी एका कासाराचा दरमहा पगार ३० रुपये असून दुसऱ्याच्या १२ रुपये होता. या कामास १ महिना व ९ दिवस लागले. काम झाल्यावर त्यांना २५ रुपये बक्षीस मिळाले असल्याची नोंदही सापडते. यावरून हे समजते की मराठेशाहीत तोफगोळ्यांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात होत होती, आणि कासार हे कुटुंब त्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत होते. या कासारांनी वापरलेल्या तंत्रज्ञानामुळे मराठ्यांच्या तोफखान्याला बळ मिळाले.

याशिवाय सरनागिन नावाच्या तोफेच्या चोडशी साठी लागणारी माती अलिबाग येथून मागवण्यात आली होती. ती माती पुरंदर किल्ल्यावरील केदारनाथाच्या मंदिरात असलेल्या सरनागिन तोफेचा बुंधेरा ओतण्यास वापरली होती याचा अर्थ शिवाजी महाराजांच्या काळात सुरु झालेला पुरंदर वरील तोफांचा कारखाना उत्तर मराठेशाहीतही कार्यरत होता. पुढे नागोठण्याच्या कारखान्यात देवशेट यांच्यासोबत एकूण दहा आसामी काम करत होते. १७६५ साली नागोठण्याचे देवशेट कासार यांनी स्वराज्यासाठी देशी तोफगोळे बनवण्याचे काम केले होते. हा काळ माधवराव पेशवे यांच्या कर्नाटक स्वारीचा काळ होता व या स्वारीसाठी मोठ्या प्रमाणात दारुगोळ्याची गरज होती. यासाठी माधवरावांनी देवशेट यांना तोफगोळे तयार करुन देण्यास सांगितले. त्यासाठी आधी देवशेट यांनी पंधरा गोळे प्रायोगिक तत्वावर तयार करुन त्यांचा दर्जा माधवरावांना दाखवला व त्या तत्त्वावर आणखी गोळे तयार करण्याचे आदेश दिले. त्या गोळ्यांचा वापर मराठ्यांच्या तोफखान्याने युद्धात केला, ज्यामुळे मराठ्यांच्या सैन्याला बळ मिळाले.

माधवराव पेशव्यांचे योगदान

माधवरावांच्या शेवटच्या दिवसांत त्यांनी स्वराज्यासाठी योगदान दिलेल्या मानकर्‍यांना ते गेल्यावर काही उणे पडू नये म्हणून इनामे दिली त्यामध्ये नागोठण्यातील घराण्याचा समावेश होता. सन १७७१ सालचे एक माधवराव यांचे पत्र आहे ज्यामध्ये ते सांगतात की मोरशेट व सदाशिवशेट कासार आसामी सात यांनी सरकारात तोफांचे काम चांगले केले सबब दोन गांव पाचशे रुपयांचे कमाल आकाराचे द्यावयाचा करार त्याप्रमाणे तर्फ नागोठणे तालुके अवचितगड पैकी दोन गावे नेमिले. याशिवाय शुक्रवार पेठेतल्या तोफखान्यात तोफांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात व्हावी यासाठी नागोठण्याचे सदाशिवशेट यांना पुण्यास माधवरावांनी तोफखान्याजवळच घर दिले होते व घराचा सारा त्यांच्याकडून बिलकूल घेण्यात येवू नये म्हणून त्यांच्या शिवराम रघुनाथ या अधिकाऱ्याकडे सक्त आदेश दिला होता. सदर नोंद १७७२ सालची आहे ती अशी "सदाशिवशेट कासार यांचे घर पुण्यातल्या तोफखान्याच्या बाजुस आहे तेव्हा त्यांच्याकडून कर वसुल करु नये". एखाद्या कासाराचा दरमहा पगार ३० रुपये असून दुसऱ्याच्या १२ रुपये होता. या कामास १ महिना व ९ दिवस लागले. काम झाल्यावर त्यांना २५ रुपये बक्षीस मिळाले असल्याची नोंदही सापडते. या इनामांमुळे कासार कुटुंबाने मराठा साम्राज्यात तोफनिर्मितीला अधिक प्रोत्साहन दिले.

मराठा तोफखान्याचे प्रकार आणि तंत्रज्ञान

मराठेशाहीत तोफांच्या प्रकारांमध्ये विविधता होती. त्यात घोरपड, जमजमा, सरनागिन इत्यादी प्रसिद्ध होत्या. सरनागिन ही एक मोठी तोफ होती, जिच्या बुंधेरा ओतण्यासाठी विशेष माती वापरली जात असे. एका नोंदीप्रमाणे, सरनागिन नावाच्या तोफेच्या चोडशी साठी लागणारी माती अलिबाग येथून मागवण्यात आली होती. ती माती पुरंदर किल्ल्यावरील केदारनाथाच्या मंदिरात असलेल्या सरनागिन तोफेचा बुंधेरा ओतण्यास वापरली होती याचा अर्थ शिवाजी महाराजांच्या काळात सुरु झालेला पुरंदर वरील तोफांचा कारखाना उत्तर मराठेशाहीतही कार्यरत होता.

मराठ्यांनी तोफनिर्मितीमध्ये विदेशी तंत्रज्ञानाचा प्रभाव घेतला, परंतु स्वदेशी सामग्री आणि कारागिरांचा वापर करून ते स्वावलंबी बनले. कासार समाज हे कांस्य आणि लोखंडाच्या कामात निष्णात होते, आणि त्यांनी तोफांच्या बुंधेरे, गोळे आणि इतर भाग तयार केले. माधवराव पेशव्यांनी कर्नाटक स्वारीसाठी नागोठण्यात गोळे तयार करवले, जे गरनाळ्याचे होते. या गोळ्यांच्या निर्मितीमुळे मराठ्यांच्या सैन्याला युद्धात मोठा फायदा झाला. उत्तर मराठेशाहीत पुण्यातील शुक्रवार पेठेतील तोफखाना हे प्रमुख केंद्र होते, जिथे तोफांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात होत असे. या कारखान्यांमध्ये कासार समाजातील कारागीर मुख्य भूमिका बजावत असत, आणि त्यांना इनामे आणि घर देऊन प्रोत्साहन दिले जात असे.

मराठा तोफखान्याचे महत्त्व

मराठेशाहीतील तोफखान्याचे महत्त्व युद्धातील विजयांमध्ये दिसून येते. शिवाजी महाराजांनी पुरंदरावर तोफनिर्मिती सुरू करून स्वदेशी शस्त्रास्त्रनिर्मितीला चालना दिली. उत्तर मराठेशाहीत नानासाहेब आणि माधवराव पेशव्यांनी हे कार्य पुढे नेले. पानिपत युद्धात झालेली मराठी साम्राज्याची हानी भरुन काढण्याचे काम माधवराव पेशव्यांनी केले. त्यांनी हे करताना प्रशासकीय व्यवस्था बळकट करण्यासोबत युद्धसज्जता व शस्त्रास्त्रसज्जता ही प्रमुख ध्येये समोर ठेवली. १७६५ साली नागोठण्याचे देवशेट कासार यांनी स्वराज्यासाठी देशी तोफगोळे बनवण्याचे काम केले होते. हा काळ माधवराव पेशवे यांच्या कर्नाटक स्वारीचा काळ होता व या स्वारीसाठी मोठ्या प्रमाणात दारुगोळ्याची गरज होती. यासाठी माधवरावांनी देवशेट यांना तोफगोळे तयार करुन देण्यास सांगितले. त्यासाठी आधी देवशेट यांनी पंधरा गोळे प्रायोगिक तत्वावर तयार करुन त्यांचा दर्जा माधवरावांना दाखवला व त्या तत्त्वावर आणखी गोळे तयार करण्याचे आदेश दिले. त्या गोळ्यांचा वापर मराठ्यांच्या तोफखान्याने युद्धात केला, ज्यामुळे मराठ्यांच्या सैन्याला बळ मिळाले.

माधवरावांच्या शेवटच्या दिवसांत त्यांनी स्वराज्यासाठी योगदान दिलेल्या मानकर्‍यांना ते गेल्यावर काही उणे पडू नये म्हणून इनामे दिली त्यामध्ये नागोठण्यातील घराण्याचा समावेश होता. या इनामांमुळे कासार समाजाने मराठा साम्राज्यात तोफनिर्मितीला अधिक प्रोत्साहन दिले. मराठेशाहीतील तोफांच्या व गोळ्यांच्या निर्मितीवर अधिक साधन परिपूर्ण अभ्यास होण्याची गरज आहे कारण शस्त्र व अस्त्र निर्मितीच्या बाबतीत आपण मराठे कमी नव्हतो! या अभ्यासामुळे मराठ्यांच्या सैन्यशक्ती आणि तंत्रज्ञानाची खरी ओळख पटेल.

मराठेशाहीतील तोफांची व तोफगोळ्यांची निर्मिती ही मराठा साम्राज्याच्या युद्धसज्जतेचा आधारस्तंभ होती. या लेखामध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते माधवराव पेशव्यांच्या काळापर्यंतच्या तोफनिर्मितीचा इतिहास आणि महत्त्व सविस्तर मांडले आहे. पुरंदर, नागोठणे आणि पुण्यातील तोफखाने यांनी मराठ्यांच्या सैन्याला शस्त्रसज्जता प्रदान केली. कासार समाजाच्या कारागिरांनी आणि पेशव्यांच्या प्रोत्साहनाने मराठा तोफखाना मजबूत झाला. इतिहासप्रेमींनी आणि मराठा साम्राज्याच्या अभ्यासकांनी या विषयाचा अभ्यास करून मराठ्यांच्या तंत्रज्ञान आणि युद्धकौशल्याची जाण घ्यावी.